Zdroje – ciekawostki i historie

Skarbek, duch, który zalał kopalnię

W 1862 roku w Finkenwalde ruszyła fabryka cementu portlandzkiego Stern. Surowiec – kredę i margiel – wydobywano w odkrywce kilkaset metrów od zakładu, a urobek wożono kolejką do cementowni przy dzisiejszej ulicy Batalionów Chłopskich. Z czasem wyrobisko zeszło głęboko pod poziom wód gruntowych, a jego południowa ściana sięgała około 50 metrów wysokości.

16 lipca 1925 roku górnicy natrafili w tej ścianie na warstwę piasków nasyconych wodą. Woda wdarła się do odkrywki gwałtownie i w krótkim czasie zalała kopalnię Katharinen Kreidegrube. Wszystkim pracującym udało się uciec, ale część ściany osunęła się, tworząc stożek osuwiskowy, który do dziś widać na dnie. Tak powstało jezioro o głębokości kilkunastu metrów, nazywane przez Niemców Hertasee albo Kreidesee, a po wojnie – od koloru wody – Szmaragdowym.

Okoliczni mieszkańcy mieli własne wyjaśnienie katastrofy. Według miejscowej legendy w kopalniach na tych wzgórzach od XIV wieku grasował chciwy i złośliwy duch zwany Skarbkiem. Przez stulecia gromadził bogactwa i ukrył je pod ziemią, właśnie u podnóża południowego urwiska. Gdy kilof górnika odsłonił skrytkę, Skarbek, nie chcąc oddać skarbu, zalał wszystko wodą.

Legenda ma swój odpowiednik w całej Europie: duchy strzegące podziemnych skarbów i karzące chciwych górników to stały motyw opowieści z okolic kopalń. Na miejscu warto stanąć na mostku widokowym nad jeziorem i spojrzeć na południowy brzeg – to tam, według podania, Skarbek ukrył swoje bogactwa.

Willa, która przejechała 45 metrów

Rodzina Grünebergów budowała organy w Szczecinie od 1782 roku. Najsłynniejszy z niej, Barnim Grüneberg, prowadził warsztat przez ponad pół wieku w kamienicy na Podzamczu, a pod koniec życia kupił ziemię w Finkenwalde i zbudował tu największą na Pomorzu fabrykę organów. Po jego śmierci w 1907 roku firmę przejął syn Felix, który w latach 1911–1912 wzniósł obok fabryki secesyjną willę, zaprojektowaną przez C.A. Schmidta z Löcknitz.

Willa przetrwała wojnę bez zniszczeń, z oryginalną stolarką drzwi i okien. W 1947 roku zamieszkała w niej polska rodzina. Kłopoty przyszły ponad sześćdziesiąt lat później, gdy przez Zdroje zaczęto prowadzić trasę Szczecińskiego Szybkiego Tramwaju. Budynek kolidował z planowanym kolektorem ściekowym i w 2010 roku miał zostać rozebrany. Sprzeciwili się temu mieszkańcy i miłośnicy zabytków, także z innych krajów Europy.

Zamiast rozbiórki wybrano rozwiązanie rzadko stosowane w Polsce. W 2014 roku cały budynek podniesiono, ustawiono na szynach i przesunięto o 45 metrów, z dala od trasy wykopów. Willa stoi dziś przy ulicy Batalionów Chłopskich 61, kilka kroków od torów tramwajowych. Warto ją obejrzeć z bliska i pomyśleć, że cały ten dom przejechał kawał drogi, zanim stanął na nowym fundamencie.

Seminarium w Finkenwalde i los jego kierownika

Dietrich Bonhoeffer urodził się w 1906 roku we Wrocławiu. Był wybitnym teologiem i od początku sprzeciwiał się nazizmowi, a w 1935 roku władze odebrały mu prawo nauczania na uniwersytecie. Kościół Wyznający, czyli ta część niemieckich protestantów, która nie podporządkowała się nazistom, powierzył mu kierowanie jednym ze swoich seminariów kaznodziejskich. Po krótkim pobycie nad morzem w Zingst seminarium przeniosło się w 1935 roku do Finkenwalde.

Mieściło się w wynajętym, dość zniszczonym dworze przy ówczesnej Waldstraße 5. Życie było spartańskie: 25 kandydatów na pastorów spało we wspólnej sali na piętrze, w dawnej sali gimnastycznej urządzili kaplicę, a w pokoju z kominkiem Bonhoeffer wieszał reprodukcje rysunków Rembrandta. Było też pomieszczenie muzyczne z dwoma fortepianami. Z wykładów prowadzonych w Finkenwalde powstała jego słynna książka Naśladowanie, ukończona w sierpniu 1937 roku. Jesienią tego samego roku gestapo zamknęło seminarium.

Bonhoeffer prowadził potem nielegalne kursy na Pomorzu, a w czasie wojny związał się ze spiskowcami przeciwko Hitlerowi. Aresztowany w 1943 roku, po nieudanym zamachu z 20 lipca 1944 roku trafił do więzień gestapo i obozów. 9 kwietnia 1945 roku, na osobisty rozkaz Hitlera, został stracony w obozie Flossenbürg, razem z admirałem Canarisem i generałem Osterem – dwa tygodnie przed wyzwoleniem obozu.

W 2012 roku na terenie dawnego seminarium otwarto Ogród Ciszy i Medytacji jego imienia. Stoi tam głaz z napisem Finkenwalde Seminarium 1935–1937 i tablice w trzech językach.

Organy starsze od kościoła

Kościół św. Ducha przy ulicy Młodzieży Polskiej zbudowano w latach 1892–1893 dla gminy ewangelickiej, istniejącej w Finkenwalde od 1859 roku. Wierni zebrali na budowę 49,5 tysiąca marek. To ceglana, neogotycka świątynia z wieżą nakrytą stożkowym hełmem i drewnianym sklepieniem kolebkowym we wnętrzu.

Najciekawszym elementem wyposażenia są organy na zachodniej emporze. To dziesięciogłosowy instrument szczecińskiej firmy Grüneberg, oznaczony numerem 60 i zbudowany w 1862 roku – o trzydzieści lat wcześniej niż sam kościół. Dostępne źródła nie mówią, gdzie grał wcześniej, ale wiadomo, że Grünebergowie nie tylko budowali nowe instrumenty, lecz także odnawiali, rozbudowywali i modernizowali starsze. Organy wciąż są czynne i stoją w neogotyckim prospekcie.

To jeden z kilku instrumentów warsztatu Barnima Grüneberga, które przetrwały w Szczecinie. Firma zbudowała około 500 organów, wysyłanych m.in. do Rosji, na Łotwę i do Afryki Południowej; jej organy w kościele Świętej Trójcy w Lipawie były po ukończeniu największymi na świecie i do dziś pozostają największymi organami mechanicznymi. Kościół św. Ducha został uszkodzony w czasie wojny, a zniszczony wtedy hełm wieży odtworzono w 2007 roku. Ciekawostką jest bliskość: od kościoła do willi Grünebergów przy Batalionów Chłopskich jest zaledwie kilkaset metrów.

Co leży na dnie Jeziora Szmaragdowego

Zalanie kopalni w 1925 roku przyszło tak szybko, że górnicy ratowali przede wszystkim siebie. Maszyny, urządzenia i tory zostały w wyrobisku – i leżą tam do dziś, na dnie jeziora o głębokości kilkunastu metrów. Woda, choć przejrzysta i szmaragdowa dzięki rozpuszczonemu węglanowi wapnia, jest dość uboga w życie, a brzegi nie mają trzcin, więc rzadko można tu zobaczyć ptaki wodne.

Dno nie jest spokojne. Strome ściany dawnego wyrobiska ciągle się zmieniają – tworzą się rynny, osuwiska i obrywy. W 1959 roku nastąpiło kolejne osunięcie w południowej części, które powiększyło stożek osuwiskowy i zmniejszyło powierzchnię jeziora o około 0,4 hektara. Do jeziora wciąż napływa woda gruntowa, a jej nadmiar odpływa studzienką przy mostku widokowym.

Ślady kopalni widać też na lądzie. Przy brzegu stoi betonowy mostek po torowisku kolejki, którą wywożono urobek. Na stoku wzgórz zachowały się kilkusetmetrowe tunele, prawdopodobnie z lat 30. lub z czasów wojny, częściowo udostępnione przez Szczecińskie Towarzystwo Poszukiwawcze – zimą zamknięte, bo hibernują w nich nietoperze. Hałda nadkładu stała się wzgórzem Widok z punktem widokowym Oko na Szczecin, a w pobliżu stoi sztuczna grota Za Łukami, zbudowana w 1880 roku z inicjatywy właściciela cementowni Stern.

Dwór Katarzyny i wieża, z której widać było Stargard

Zanim Finkenwalde stało się przedmieściem fabrycznym, było celem niedzielnych wycieczek. Najdłuższą historię w okolicy jeziora ma budynek dawnego zajazdu Szmaragd. W 1783 roku Ludwig Mohring zbudował tu folwark z dworem i na cześć żony nazwał go Katharinenhof, czyli Dwór Katarzyny. Pod koniec XIX wieku dwór kupiła cementownia Stern i urządziła w nim kwatery dla robotników kopalni kredy; nazwa dworu przetrwała w nazwie kopalni – Katharinen Kreidegrube. Po wojnie budynek przebudowano na restaurację z hotelikiem, która działała do czerwca 2010 roku. Obok rosną pomniki przyrody: cis Warcisław i Dęby Książęce.

Na Polanie Słonecznej, nazywanej przez szczecinian Patelnią, w 1904 roku stanęła wieża widokowa zaprojektowana przez Baresela, od którego nazwiska wzięła nazwę. Miała około 30 metrów wysokości, a przy dobrej pogodzie widać było z niej Goleniów i Stargard. Obok działała duża restauracja z salą taneczną i tarasami widokowymi. Wieżę i restaurację zniszczyli wycofujący się Niemcy w 1945 roku. Z wieży zostały nikłe resztki, za to tarasy restauracji przetrwały do dziś.