Żydowce i Klucz – ciekawostki i historie

Sydowsaue, czyli łęg pana Sydowa

Nazwa Żydowce budzi u przyjezdnych oczywiste skojarzenia, ale jej historia jest zupełnie inna. 31 grudnia 1746 r. król Prus Fryderyk II wydał rozkaz zakładania nowych osad w dolinie Odry. W ówczesnym urzędzie domenalnym Kołbacz na nową osadę wybrano podmokłe tereny nad Regalicą, nazywane Klützer Landbruch, czyli mniej więcej Kluckie Łęgi. Zadanie powierzono Richardowi Christophowi Sydowowi – polska Wikipedia nazywa go radcą Izby Wojenno-Skarbowej, niemiecka – generalnym dzierżawcą domeny.

W 1750 r. powstała osada złożona początkowo z dwunastu gospodarstw osadników i jednego majątku. Nazwano ją od organizatora Sydowsaue, co można przetłumaczyć jako łęg albo nadrzeczna łąka Sydowa. Po 1945 r. polska administracja spolszczyła brzmienie tej nazwy i tak powstały Żydowce – z nazwiskiem pruskiego urzędnika, a nie z żadną społecznością, nazwa nie ma więc nic wspólnego z tym, co sugeruje dzisiejsze brzmienie.

Początki nie były łatwe. W 1758 r., podczas wojny siedmioletniej, zabudowę zniszczyły wojska rosyjskie, a odbudowaną wieś w 1813 r. zniszczyli żołnierze francuscy. W 1868 r. Sydowsaue liczyło 438 mieszkańców, 36 domów mieszkalnych i 61 budynków gospodarczych, działała tu cegielnia. W 1875 r. przez wieś poprowadzono kolej z Wrocławia do Szczecina, która oddzieliła starą zabudowę od rzeki.

Z czasem młodsza osada przerosła starszego sąsiada. W 1934 r. to Klucz został włączony do gminy Sydowsaue, a nie odwrotnie. Dziś spacer ul. Przodowników Pracy czy Mechaniczną prowadzi wśród domów z czerwonymi dachami, które w większości pochodzą z czasów, gdy Żydowce stały się osiedlem robotniczym.

Jedwab z drewna: hrabia Henckel i patenty na wiskozę

Przełom w dziejach Żydowiec przyszedł na początku XX w. i miał twarz jednego z najbogatszych ludzi Niemiec. Guido Henckel von Donnersmarck, śląski magnat przemysłowy, inwestował nie tylko w kopalnie i huty – z jego inicjatywy w 1896 r. zaczęto budować m.in. hutę Kraft pod Szczecinem – ale też w nową, modną technologię: sztuczny jedwab. Po nabyciu praw do wytwarzania włókien metodą wiskozową rozpoczął w Sydowsaue budowę fabryki, która ruszyła w 1903 r.

Wiskoza to włókno wytwarzane z celulozy, czyli w praktyce z drewna, które po chemicznej obróbce można przędzić jak jedwab. Na początku XX w. konkurowało kilka metod produkcji sztucznego jedwabiu. Koncern Vereinigte Glanzstoff-Fabriken z Wuppertalu wyrósł na innej technologii, tak zwanym jedwabiu miedziowym. W 1911 r. koncern odkupił od Henckla patenty na proces wiskozowy, a fabrykę w Żydowcach wniesiono do wspólnej spółki. W dokumentach z lat 1901–1944 zakład występuje jako Vereinigte Glanzstoff-Fabriken A.G. Werk Sydowsaue.

Fabryka szybko urosła. W 1911 r. ją rozbudowano, a obok wzniesiono domy dla robotników i urzędników. W latach 1911–1914 umocniono nabrzeża przeładunkowe i uregulowano brzeg Regalicy. Przed I wojną światową pracowało tu około 1500 osób, okresowo ponad dwa tysiące. W czasie wojny, gdy brakowało bawełny, zakład zaczął wytwarzać włókna cięte, które miały ją zastępować. W latach 1920–1927 wokół fabryki powstały zespoły dwukondygnacyjnych domów wielorodzinnych, nadające Żydowcom do dziś charakter osiedla przyzakładowego.

Po wojnie zakład odbudowano i od 1948 r. działał jako Państwowa Fabryka Sztucznego Jedwabiu, potem m.in. jako Zakłady Włókien Chemicznych „Chemitex-Wiskord”. W 2000 r. ogłoszono upadłość, większość hal rozebrano. Nad pustym placem wciąż stoi wysoki komin, a brama zakładu na końcu alei drzew jest najlepszym miejscem, by wyobrazić sobie, jak wyglądała tu codzienność przez niemal sto lat.

Klucz – wieś z dokumentu z 1226 roku. Czy na pewno?

Klucz uchodzi za jedną z najwcześniej wzmiankowanych wsi w granicach dzisiejszego Szczecina. Polska Wikipedia podaje, że pierwsza wzmianka pochodzi z 1226 r. Jest jednak haczyk: niemiecka Wikipedia zauważa, że dokument z 1226 r., wystawiony rzekomo przez księcia Barnima I dla klasztoru w Kołbaczu, został uznany za falsyfikat. Średniowieczne klasztory nierzadko podrabiały lub przerabiały dokumenty, by potwierdzić swoje prawa do ziemi.

Pewniejsze są późniejsze zapisy. W latach 1255 i 1295 wieś występuje pod nazwą Clutz, a w 1305 r. książę Otto I sprzedał ją cystersom z Kołbacza, co potwierdził w 1313 r. Razem z wsią klasztor zyskał prawo połowu ryb w Regalicy. Od połowy XIV w. Klucz trzymał ród Palenów jako lennicy klasztoru, a po wygaśnięciu rodu około 1679 r. wieś połączono z dobrami kołbackimi. Nawet bez dokumentu z 1226 r. Klucz pozostaje więc jedną z najstarszych wsi w obecnych granicach miasta – choć na przykład Śmierdnicę zanotowano już w 1180 r.

Ludzie mieszkali tu znacznie wcześniej. Na Wzgórzu Bombardierów w 1940 r. odkryto dwuuchą amforę kultury łużyckiej z lat około 1100–750 p.n.e., która w grobie ciałopalnym służyła jako popielnica. Wieś dzieliła się na Górny Klucz na krawędzi doliny i Dolny Klucz nad rzeką. Stał tu późnośredniowieczny kościół z kamieni polnych z drewnianą wieżą, zniszczony w 1945 r.

Wzgórze Bombardierów ma też nowszą historię. Po zajęciu Klucza 20 marca 1945 r. polskie baterie 2 Łużyckiej Dywizji Artylerii ostrzeliwały stąd rejon Mostu Długiego i Dworca Głównego. Dziś to przede wszystkim punkt widokowy: z góry widać rozlewiska Międzyodrza, wyspy na Regalicy i w oddali panoramę Szczecina.

Klucki Ostrów – wyspa dzięgla i grążeli

Naprzeciwko Klucza, na Regalicy, leży wyspa Klucki Ostrów. Od zabudowy oddziela ją wąski Kanał Klucki, a od strony rzeki opływa ją Odra Wschodnia. 16 maja 1994 r. Rada Miejska Szczecina ustanowiła tu użytek ekologiczny „Klucki Ostrów” o powierzchni około 49 ha, obejmujący wyspę, kanał i maleńką wysepkę Zaklucki Ostrówek. Teren leży w Parku Krajobrazowym Dolina Dolnej Odry i jego otulinie.

Wyspę pokrywają łąki, szuwary i turzycowiska – krajobraz, który dawniej był typowy dla całej doliny Odry, a dziś jest coraz rzadszy. Celem ochrony jest zachowanie i odtwarzanie tych siedlisk. W rejestrze form ochrony przyrody wymieniono m.in. dzięgiel litwor, okazałą roślinę baldaszkowatą sięgającą wzrostem człowieka, i grążel żółty, którego okrągłe liście i żółte kwiaty unoszą się na spokojnej wodzie. Wyspa jest też ważnym fragmentem korytarza ekologicznego dla ptaków, zwłaszcza wodnych.

Wyspę można podziwiać z bliska z drugiej strony kanału. W 2025 r. nad Kanałem Kluckim zakończono projekt „PrzyStań Szczecin Klucz”, sfinansowany z budżetu obywatelskiego: powstały plac zabaw, wiata z miejscem na ognisko, taras widokowy i pomost do cumowania kajaków i małych łodzi. Latem to dobry punkt startowy na spływ po rozlewiskach Międzyodrza.

Najpiękniejszy widok na Klucki Ostrów rozciąga się ze Wzgórza Bombardierów. Z góry widać, jak Regalica, Kanał Klucki i dziesiątki mniejszych odnóg tworzą labirynt wody i zieleni, a na horyzoncie rysują się bloki Szczecina. Trudno uwierzyć, że to wciąż granice miasta.

Kluczewko i powojenny Klucz – osada, której już nie ma

Na południe od Klucza leżała kiedyś maleńka osada Kluczewko. W średniowieczu, podobnie jak Klucz, należała do klasztoru w Kołbaczu. W 1812 r. podzielono ją na dwa gospodarstwa, a z nich wojnę przetrwało tylko jedno. Źródła, do których dotarliśmy, nie mówią, co zostało z niej dziś – to dobry przykład, jak łatwo mała osada znika z map i z pamięci.

Sam Klucz ucierpiał w 1945 r. bardziej niż Żydowce. Według miejskiego Studium większość domów w Żydowcach ocalała, natomiast w Kluczu walki zniszczyły dużą część zabudowy, przede wszystkim na obszarze dawnej wsi. Przez trzy powojenne lata obie wsie należały do powiatu gryfińskiego, a do Szczecina wróciły w 1948 r.

Odbudowa Klucza wiązała się z fabryką. W latach 50. przy ul. Rymarskiej zbudowano sześć dwukondygnacyjnych budynków mieszkalnych dla pracowników zakładów włókien sztucznych. W 1990 r. Klucz liczył około 1500 mieszkańców i w tym samym roku połączono go z Żydowcami w jedno osiedle administracyjne. Dziś przez Klucz biegnie ul. Rymarska, część drogi krajowej nr 31, a na jego skraju działa węzeł autostrady A6 z drogą ekspresową S3, oddany do użytku w 2010 r.