Nowe Miasto – ciekawostki i historie

Pięć tysięcy ludzi pod peronem pierwszym

Pod dworcem Szczecin Główny znajduje się schron przeciwlotniczy, który do końca wojny nosił nazwę Stettin Hbf-Kirchplatz. Zbudowali go polscy i francuscy robotnicy przymusowi, a oddano go do użytku w 1943 roku, gdy alianckie naloty na Szczecin stawały się coraz częstsze. Budowniczowie wykorzystali podziemia osiemnastowiecznych fortyfikacji miejskich. Schron ma dwie kondygnacje, klatkę schodową schodzącą 21 metrów w głąb ziemi i około trzech tysięcy metrów kwadratowych powierzchni. Podczas nalotów chroniło się w nim około pięciu tysięcy osób.

Obiekt często określa się jako największy cywilny schron z czasów II wojny światowej w Polsce.

Po wojnie nie poszedł w zapomnienie. Polskie władze przebudowały go na schron i miejsce ćwiczeń obrony cywilnej, a także magazyn wyposażenia – w czasach zimnej wojny miał chronić przed atakiem atomowym. Do lat 90. odbywały się tu tajne szkolenia. W 2006 roku schron udostępniono turystom, a w 2008 roku otrzymał tytuł Turystycznego Produktu Polski. W 2014 roku jego wnętrza zagrały w filmie Wielka ucieczka na północ.

Dziś można tu zwiedzić trzy trasy: o II wojnie światowej, o zimnej wojnie i o codzienności PRL. Wystawy opisano po polsku, angielsku i niemiecku, a w wielu miejscach słychać tła dźwiękowe. Wejście znajduje się na peronie pierwszym, więc schron można odwiedzić nawet w oczekiwaniu na pociąg.

Sedina, która poszła do przetopienia

23 września 1898 roku cesarz Wilhelm II przyjechał do Szczecina na otwarcie Basenu Wschodniego w nowym porcie wolnocłowym na Łasztowni. Przy tej okazji odsłonięto też fontannę na ówczesnym Marktplatz, dziś placu Tobruckim, u zbiegu ulic Dworcowej i Nowej. Basen zaprojektował Otto Rieth, a kompozycję figuralną z miedzi, kutą w technice trybowania, wykonał profesor Ludwig Manzel. Stąd nazwa: Manzelbrunnen, czyli fontanna Manzla.

Na skale nad basenem stała postać kobieca wsparta na kotwicy, z reją i rozpiętym żaglem na ramieniu, a wokół niej Merkury, bóg handlu, oraz bóstwa morskie. Całość symbolizowała Szczecin jako miasto handlu, żeglugi i przemysłu, a kobieta zwrócona była w stronę nowego portu. Pierwotnie nazywano ją Stettiną, ale mieszkańcy szybko przyjęli łacińskie imię Sedina, nawiązujące do jednej z najdawniejszych nazw miasta.

29 lipca 1942 roku rzeźbę zdemontowano i przetopiono, bo Rzesza potrzebowała metalu na cele wojenne. Oryginał nie przetrwał. Po wojnie w miejscu fontanny ustawiono kotwicę, a w 2004 roku powstał społeczny komitet zbierający pieniądze na rekonstrukcję. W 2008 roku w Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku wykonano ponad dwumetrowy model, który pokazywano podczas Dni Morza.

Odbudowa wciąż budzi spory. Przeciwnicy, wśród nich historycy Tadeusz Białecki i Władysław Filipowiak, wskazują, że postać Sediny wyrosła z dziewiętnastowiecznego niemieckiego nacjonalizmu i odwoływała się do rzekomych germańskich korzeni Pomorza. Zwolennicy widzą w niej po prostu piękny symbol portowego miasta. Sedina przetrwała za to w Policach – tamtejszą powojenną fontannę zaprojektował Mieczysław Glib, inspirując się szczecińskim pierwowzorem.

Cepelia w bramie króla Fryderyka Wilhelma

Brama Portowa powstała w latach 1725–1727, jako jedna z bram nowych, pruskich fortyfikacji Szczecina. Projektował ją holenderski inżynier Gerhard Cornelius van Wallrawe, a zdobił francuski rzeźbiarz Bartholomé Damart. Przed wojną nazywała się Bramą Berlińską, bo wychodziła stąd droga do Berlina. Na attyce umieszczono łaciński napis o prawach Brandenburgii do Pomorza i Szczecina – król Fryderyk Wilhelm I kupił miasto od Szwedów w 1719 roku za dwa miliony talarów. Nad napisem widać panoramę miasta z Viadrusem, bogiem Odry, a jeszcze wyżej pruski herb z koroną.

Podobnie jak Brama Królewska, Brama Portowa przetrwała wojnę dzięki zapobiegliwości: zdobienia szczytów zdjęto i ukryto w Lesie Arkońskim, a samą bramę obsadzono bluszczem. Ozdoby odnaleziono w 1957 roku i zamontowano z powrotem.

W latach 1976–2013 we wnętrzu bramy działał sklep Cepelii, państwowej sieci sprzedającej wyroby sztuki ludowej i rękodzieła: hafty, ceramikę, wycinanki, drewniane rzeźby. Przez prawie czterdzieści lat szczecinianie kupowali tu prezenty i pamiątki, a szyld Cepelii w barokowym portalu stał się częścią krajobrazu miasta. Później wnętrze zajął kameralny teatr.

Dziś brama stoi na wysepce pośród ruchliwych ulic i torów tramwajowych. Warto przejść na jej zachodnią stronę i przyjrzeć się napisowi oraz panoramie miasta – to jeden z najstarszych widoków Szczecina wykutych w kamieniu.

Naga bogini, która przeszkadzała w ruchu

W latach 1902–1932 przed Bramą Portową stała fontanna z posągiem Amfitryty, greckiej bogini morza i żony Posejdona. Wyrzeźbił ją berliński artysta Reinhold Felderhoff. Kompozycja nawiązywała do słynnej Fontanny Apollina w Wersalu: naga bogini stała na rydwanie w kształcie muszli, ciągniętym przez dwa rumaki pędzące w stronę Odry. Woda spływała do płytkiego basenu, w którym brodziło ptactwo wodne.

Fontanna stała w ruchliwym i reprezentacyjnym miejscu, na styku trzech ważnych ulic: dawnego traktu przez Stare Miasto (dziś Wyszyńskiego), Zielonego Placu Parad (dziś aleja Niepodległości) i ulicy Lipowej, dzisiejszej 3 Maja, która była osią Nowego Miasta.

Pod koniec lat 20., przy przebudowie ulic, uznano, że pomnik utrudnia ruch. 12 października 1932 roku fontannę rozebrano i przekazano Muzeum Miejskiemu. Wikipedia podaje, że oficjalnym powodem miały być protesty części mieszkanek zgorszonych nagością bogini, choć wcześniej w tym samym haśle mowa o względach komunikacyjnych – możliwe, że oba argumenty po prostu się na siebie nałożyły.

Dalsze losy Amfitryty nie są znane: części pomnika zaginęły. Pozostały tylko fotografie i pocztówki. Ciekawostką jest to, że fontanna w Policach, która dziś przedstawia Sedinę, pierwotnie miała przedstawiać właśnie Amfitrytę.

Trzy nazwy w szesnaście lat

Plac Zwycięstwa przez długi czas nie miał własnego patrona. Nazywano go po prostu Am Berliner Tor, czyli Przy Bramie Berlińskiej. Wszystko zmieniło się w burzliwych latach Republiki Weimarskiej. W 1927 roku otrzymał nazwę Platz der Republik – plac Republiki, nawiązujący do nowego, republikańskiego ustroju Niemiec.

Republika nie przetrwała długo. W 1933 roku, w którym naziści przejęli władzę, plac przemianowano na Hohenzollernplatz, od dynastii, która rządziła Prusami i do 1918 roku cesarstwem niemieckim. W ten sposób w ciągu niespełna dwudziestu lat plac trzykrotnie zmienił nazwę, a każda z nich mówiła coś o politycznych nastrojach. Po 1945 roku otrzymał obecną nazwę – placu Zwycięstwa.

Wojna zniszczyła część zabudowy. Gmach Towarzystwa Komunikacji Miejskiej trafiła bomba już 30 września 1941 roku. Przetrwały jednak okazałe kamienice na narożnikach z ulicą Krzywoustego i aleją Wojska Polskiego oraz z ulicami Kopernika i Krzywoustego, a także kamienica, w której przez lata działał Hotel Piast. Przy placu stoją dwa kościoły – Najświętszego Serca Pana Jezusa i św. Wojciecha.

Dziś przez wysepkę centralną placu przejeżdżają tramwaje, a przed narożną kamienicą banku przy alei Wojska Polskiego od 1997 roku stoi rzeźba Labirynt. Stojąc tu, warto porównać współczesny widok ze starymi fotografiami: Brama Portowa wciąż zamyka perspektywę, choć dawne kamienice wokół niej zastąpiły w dużej części budynki z czasów PRL.

Czerwony Ratusz i cztery źródła potęgi miasta

Gdy Szczecin rósł, stary ratusz przy Rynku Siennym przestał wystarczać. O budowie nowego władze miejskie myślały już od 1856 roku, ale kamień węgielny wmurowano dopiero 2 listopada 1875 roku, a prace zakończono 10 stycznia 1879 roku. Projekt przygotował miejski radca budowlany Konrad Krühl – ten sam, który współtworzył plan gwiaździstych placów śródmieścia. Nowy Ratusz, z czerwonej cegły, ze sterczynami i wieżyczkami, nawiązywał do gotyku i szybko zyskał przydomek, pod którym znamy go do dziś.

Od strony zachodniej wejście poprzedza arkadowy portyk z czterema alegorycznymi postaciami, każda wysokości 120 centymetrów. Wyrzeźbił je Emil Steiner, a przedstawiają Przemysł, Rolnictwo, Żeglarstwo i Wiedzę – cztery filary, na których miała opierać się pomyślność Szczecina. W klatce schodowej wmurowano herb miasta z 1660 roku, przeniesiony ze starego ratusza.

Zarząd miasta urzędował tu do 1945 roku. Pod koniec wojny budynek spłonął wskutek podpalenia, odbudowano go w latach 60. Dziś mieści m.in. Urząd Morski, a w latach 2008–2014 odnowiono wszystkie elewacje. Przed ratuszem, na dzisiejszym placu Tobruckim, stała kiedyś fontanna z Sediną – na przedwojennych pocztówkach oba obiekty widać zwykle razem.