Pomorzany – ciekawostki i historie

Pomorzany to dawna wieś, która przez siedem stuleci powoli stawała się częścią miasta – najpierw jako jego własność, potem jako przemysłowe zaplecze, wreszcie jako osiedle bloków na wzgórzu. Po drodze zostawiła po sobie średniowieczny kościółek, nazwę przetłumaczoną z niemieckiego niemal słowo w słowo, wzgórze nazwane od kozackich patroli i wieżę ciśnień, w której dziś odprawia się msze.

Każda z poniższych opowieści rozwija jedną krótką ciekawostkę ze strony osiedla. Trzymamy się faktów potwierdzonych w źródłach, a przy każdej historii podpowiadamy, gdzie jej ślad można zobaczyć na spacerze.

Pomorzany – historie

Wieża ciśnień, w której zamiast wody są wierni

W połowie XIX wieku rosnący Szczecin potrzebował nowoczesnych wodociągów. W latach 1863–1865 na najwyższym punkcie Pomorzan, wzgórzu sięgającym 39 metrów nad poziomem morza, stanęła wieża ciśnień. Budowę prowadził James Hobrecht, znany urbanista i inżynier, według projektu inżyniera Bernharda z Tczewa z 1861 roku. W środku mieścił się zbiornik na 3080 metrów sześciennych wody, a wysokie położenie zapewniało ciśnienie w miejskiej sieci.

Budowla nie wygląda jednak jak urządzenie techniczne. Wzniesiono ją na planie szesnastoboku, z arkadami, łącząc motywy architektury starochrześcijańskiej, bizantyjskiej i romańskiej – przypomina raczej baptysterium albo kościół na planie centralnym. Ten wygląd okazał się po latach proroczy.

Po wojnie wieża przestała zaopatrywać miasto w wodę. Służyła jako owczarnia, potem urządzono w niej mieszkania i magazyny. 3 grudnia 1984 roku przekazano ją Kościołowi. Projekt przebudowy przygotował architekt Witold Jarzynka, a prace rozbiórkowe wewnątrz, prowadzone przy dużym udziale parafian, trwały od kwietnia do grudnia 1985 roku. Z wnętrza usunięto środkowy filar podtrzymujący dach, a jego rolę przejęło osiem dźwigarów wykonanych i zamontowanych przez samych parafian. Przed pasterką 24 grudnia 1985 roku biskup Kazimierz Majdański poświęcił mury i odprawił tu pierwszą mszę.

W 1986 roku erygowano parafię Matki Bożej Jasnogórskiej, a w kolejnych latach dobudowano kaplice, zakrystię i kruchtę. Kościół stoi na Wzgórzu Hetmańskim, obok Szkoły Podstawowej nr 55. Warto zajrzeć do środka – przestronne, okrągłe wnętrze pod stalową konstrukcją dachu najlepiej pokazuje, jak techniczna budowla zamieniła się w świątynię.

Pomorska Wieś po polsku

Niemiecka nazwa Pommerensdorf składa się z dwóch części: Pommern, czyli Pomorze, i Dorf, czyli wieś. Dosłownie oznaczała więc Pomorską Wieś – co mogło znaczyć, że mieszkała tu ludność pomorska, albo że osadę założyli koloniści na ziemi pomorskiej. Najstarszy zapis, z dokumentu księcia Barnima I z 8 maja 1253 roku, brzmi Pomerenstorp.

Po 1945 roku, gdy urzędnicy nadawali polskie nazwy szczecińskim dzielnicom, w wielu przypadkach po prostu tłumaczono albo przerabiano nazwy niemieckie. Tak było i tutaj: człon dorf zastąpiono typowo słowiańskim zakończeniem -any, znanym z wielu polskich nazw miejscowości. Powstały Pomorzany – nazwa, która brzmi, jakby istniała od wieków, choć w rzeczywistości jest kalką.

Sama wieś była starsza niż jej najstarszy zapis. Ślady osadnictwa sięgają tu neolitu, a stała osada istniała od wczesnego średniowiecza. Według niemieckich opracowań w XII wieku zasiedlili ją przybysze z zachodu, którzy wykarczowali las. Była to typowa owalnica: zagrody ustawione wokół wydłużonego placu, pośrodku którego stał kościół. Jeszcze w 1693 roku, według szwedzkiego spisu, mieszkało tu ośmiu chłopów, dwóch zagrodników i dwóch wyrobników, był też folwark i kościół.

Ten układ wciąż da się wyczuć przy ulicy Włościańskiej, gdzie na skarpie dawnego nawsia stoi gotycki kościółek z kamienia polnego i cegły, dziś pod wezwaniem św. Maksymiliana Kolbego. Kilka razy niszczony, ostatni raz w 1945 roku, został odbudowany w latach 1972–1973. Ciekawostka na marginesie: od dawnej nazwy wsi pochodzi synonim starej odmiany jabłoni – Pommerscher Schneeapfel bywa nazywany Pommerensdorfer Schneeapfel.

Kozacka Góra, czyli skąd się wzięło Wzgórze Hetmańskie

W 1713 roku, w czasie wojny północnej, pod Szczecin, wówczas szwedzki, podeszły wojska rosyjskie. Pierwsze patrole – ściślej, oddziały kozackie – dotarły właśnie na to wzniesienie na południe od miasta. Epizod zapadł w pamięć na tyle, że wzgórze nazwano Kosacken Berg, czyli Kozacką Górą, i nazwa ta przetrwała ponad dwieście lat, aż do 1945 roku.

Wojna północna toczyła się między Szwecją a koalicją, w której była m.in. Rosja, Saksonia i Dania. Dla Szczecina zakończyła się zmianą władcy: w 1720 roku miasto przeszło ze szwedzkich rąk do Prus. Kozackie patrole na wzgórzu były więc jednym z pierwszych sygnałów końca szwedzkiego panowania nad ujściem Odry.

Po wojnie polskie władze zastąpiły niemiecką nazwę. Nowa – Wzgórze Hetmańskie – zachowuje wojskowe skojarzenie, choć źródła nie wyjaśniają, dlaczego wybrano akurat ją. Przez lata po wojnie teren zajmowały głównie nieużytki. Dopiero w latach 60. zaczęto zabudowywać zbocza blokami, w latach 70. i 80. wyrosło tu duże osiedle, a w 1984 roku obok dawnej wieży ciśnień otwarto szkołę.

Najwyższy punkt wzgórza ma 39 metrów nad poziomem morza. Najlepiej wejść na nie ulicą Milczańską albo Legnicką i stanąć przy kościele w dawnej wieży ciśnień – stąd widać, dlaczego właśnie to wzniesienie wybrano w XIX wieku na zbiornik wody dla miasta.

Siedemset lat od wsi miejskiej do dzielnicy

Pomorzany należały do Szczecina na długo przedtem, zanim stały się jego częścią. W październiku 1253 roku książę Barnim I sprzedał wieś miastu, a w 1271 roku przekazał mu ją ze wszystkimi uprawnieniami: kościołem, sądownictwem, karczmą, wodami i opłatami. Przez kolejne stulecia Pomorzany były wsią miejską. W 1560 roku miasto ją wydzierżawiło; z zapisków z 1571 roku wiadomo, że dzierżawę płacono w zbożu, co roku w dniu św. Marcina, 11 listopada.

Zmiana przyszła z reformami pruskimi na początku XIX wieku. W 1816 roku zniesiono zależność chłopów od miasta, a gospodarze stali się właścicielami uprawianej ziemi. W zamian miasto otrzymało część pól i w 1822 roku założyło na nich nową osadę między starą wsią a Nowym Miastem, nazwaną Pommerensdorfer Anlagen. Tę północną część włączono do Szczecina w połowie lat 60. XIX wieku; źródła podają rok 1864 albo 1865.

Reszta Pomorzan pozostała osobną gminą w powiecie Randow. W XIX wieku wyrosły tu gazownia, elektrownia, browary i fabryki chemiczne, ale formalnie była to wciąż wieś za miastem. Dopiero 15 października 1939 roku, gdy na mocy ustawy o Wielkim Szczecinie przyłączono do miasta Dąbie, Police i 36 okolicznych gmin, Pomorzany – liczące wtedy 5641 mieszkańców – weszły w granice miasta w całości.

Najstarszy ślad tej długiej historii to kościółek przy ulicy Włościańskiej, wzmiankowany w 1445 roku. Stoi na skarpie dawnego nawsia, a jego wieża w górnej części ma konstrukcję ryglową. Okolica kościółka wciąż ma w sobie coś z wiejskiej osady, wyraźnie innej niż otaczające ją bloki.

Pierwszy pociąg z Berlina

1 marca 1836 roku w Berlinie powstał komitet budowy kolei do Szczecina. Linię oddawano odcinkami: do Eberswalde w sierpniu 1842 roku, do Angermünde w listopadzie, a ostatni fragment, do Szczecina, w sierpniu 1843 roku. Pierwszy pociąg z Berlina wjechał na szczeciński Dworzec Berliński, dzisiejszy Szczecin Główny, 15 sierpnia 1843 roku – i po drodze przejechał przez Pomorzany. Była to pierwsza linia kolejowa na Pomorzu.

Na tym się nie skończyło. W 1898 roku poprowadzono linię z dworca głównego do Polic przez stację Szczecin Pomorzany, a w 1910 roku przedłużono ją do Trzebieży. W 1899 roku na Pomorzanach miała końcową stację wąskotorówka do Casekow; po wojnie przecięła ją granica i tory rozebrano. W 1931 roku powstała kolejna odnoga, przez stację Wzgórze Hetmańskie, a kilka lat później linia do Dąbia przez południowe Międzyodrze. Pomorzany stały się jednym z ważniejszych węzłów kolejowych miasta.

Po wojnie linia do Berlina straciła znaczenie. Na przełomie 1945 i 1946 roku w ramach reparacji dla ZSRR rozebrano drugi tor na 40-kilometrowym odcinku i sieć trakcyjną, a ruch wznowiono dopiero w listopadzie 1947 roku. Linia do Polic straciła pociągi pasażerskie w 2002 roku i ma je odzyskać w ramach Szczecińskiej Kolei Metropolitalnej.

Przy Wzgórzu Hetmańskim wciąż działa lokomotywownia zbudowana w latach 30., a wysokie nasypy torów przecinają osiedle. Najlepiej widać to z wiaduktów nad torami albo z krawędzi wzgórza – w dole rozchodzą się tory w stronę Niemiec, Polic i Prawobrzeża.

← Osiedle Pomorzany: opis, przychodnie i apteki