Pomorzany

Pomorzany – historia i charakter osiedla

Historia: od średniowiecznej wsi do dzielnicy przemysłowej

Ślady osadnictwa na terenie Pomorzan sięgają neolitu, a stała osada istniała tu od wczesnego średniowiecza. Wieś po raz pierwszy wymieniono w dokumencie księcia Barnima I z 8 maja 1253 roku jako Pomerenstorp. Jeszcze w tym samym roku stała się własnością Szczecina. Była typową wsią owalnicową z kościołem pośrodku nawsia; jej rolniczy charakter utrzymał się aż do XX wieku.

Polska nazwa jest kalką niemieckiej Pommerensdorf, czyli Pomorska Wieś – człon dorf zastąpiono formantem -any. W połowie lat 60. XIX wieku północną część wsi, tzw. Pommerensdorfer Anlagen, włączono do miasta. Resztę Pomorzan przyłączono 15 października 1939 roku, przy tworzeniu Wielkiego Szczecina.

W XIX wieku między wsią a miastem, wzdłuż dzisiejszych ulic Chmielewskiego i Tama Pomorzańska, wyrosła dzielnica przemysłowa: miejska gazownia, elektrownia, wodociągi z wieżą ciśnień, browary, fabryka wyrobów szamotowych Didiera, fabryka mydła i świec oraz duże zakłady chemiczne – łącznie kilkadziesiąt przedsiębiorstw. Przez Pomorzany przebiegały kolejne linie kolejowe, a od 1899 roku także wąskotorówka do Casekow. Przemysł ściągnął naloty: podczas II wojny światowej większość zakładów i wiele domów zostało zniszczonych, a na Pomorzanach działały obozy pracy przymusowej.

Po wojnie część fabryk odbudowano, ale osiedle przez lata pozostawało słabo zaludnione. Przełom nastąpił pod koniec lat 60., gdy na wschodzie zaczęto budować bloki mieszkalne, a w latach 70. i 80. wyrosło osiedle na Wzgórzu Hetmańskim.

Zabudowa i zabytki

Najstarszym zabytkiem jest kościół św. Maksymiliana Marii Kolbego przy ulicy Włościańskiej – gotycka świątynia z kamienia polnego i cegły, wzmiankowana w 1445 roku, stojąca na skarpie dawnego nawsia. Kilkakrotnie niszczona w czasie wojen, ostatni raz w 1945 roku, została odbudowana w latach 1972–1973. Górną część wieży wykonano w konstrukcji ryglowej.

Przy ulicy Połabskiej stoi neogotycki kościół św. Józefa, wzniesiony w latach 1890–1893 według projektu Maxa Drechslera jako ewangelicka świątynia im. Marcina Lutra. Od 2021 roku jest sanktuarium św. Józefa. Na osiedlu zachowały się też enklawy XIX-wiecznej zabudowy, np. przy ulicy Ruskiej, oraz ceglane budynki zakładu gazowniczego przy Tamie Pomorzańskiej, ozdobione barwnymi mozaikami.

Dominującą formą zabudowy są jednak bloki z wielkiej płyty i wyższe budynki wielorodzinne, zwłaszcza po zachodniej stronie alei Powstańców Wielkopolskich i na Wzgórzu Hetmańskim. Przy ulicy Mieszka I działają duże centra handlowe.

Wzgórze Hetmańskie i kościół w wieży ciśnień

Wzgórze Hetmańskie przed wojną nazywano Kosacken Berg, czyli Kozacką Górą – w 1713 roku, podczas wojny północnej, dotarły tu pierwsze patrole wojsk rosyjskich. W latach 1863–1865 na szczycie wzniesiono wieżę ciśnień dla miejskich wodociągów według projektu realizowanego przez Jamesa Hobrechta. Szesnastoboczna, arkadowa budowla przypomina bardziej baptysterium niż obiekt techniczny.

Po wojnie wieża straciła swoją funkcję; służyła m.in. jako owczarnia i magazyn. W 1984 roku przekazano ją Kościołowi, a parafianie własnymi rękami przebudowali wnętrze. Pierwszą mszę odprawiono tu w Wigilię 1985 roku, a obecnie budowla jest kościołem Matki Bożej Jasnogórskiej – jednym z najbardziej oryginalnych w Szczecinie.

Zieleń, Odra i przemysł

Z krawędzi skarpy przy Tamie Pomorzańskiej i Szczawiowej rozciągają się widoki na dolinę Odry, Międzyodrze i zielone wyspy po drugiej stronie rzeki. Nad wodą działa przystań żeglarska, a w głębi osiedla znajdują się ogrody działkowe rozłożone między nasypami kolejowymi oraz niewielki park przy alei Powstańców Wielkopolskich.

Dolna część Pomorzan to wciąż ważne zaplecze techniczne miasta: Elektrownia Pomorzany z charakterystycznym biało-czerwonym kominem, oczyszczalnia ścieków, zakład gazowniczy i lokomotywownia Wzgórze Hetmańskie. Przy ulicy Chmielewskiego stoją zabudowania browaru, w którym po wojnie warzono piwo marki Bosman.

Pomorzany to także kolejowe serce południowego Szczecina. Od 1898 roku przez stację Szczecin Pomorzany kursowały pociągi do Polic, a w latach 30. XX wieku obok Wzgórza Hetmańskiego zbudowano lokomotywownię, która działa do dziś. Wysokie nasypy torów przecinają osiedle, a w ich cieniu rozłożyły się ogrody działkowe.

Jak się tu mieszka i jak dojechać

Pomorzany to osiedle praktyczne: dużo mieszkań w blokach, szkoły różnych szczebli, sklepy i duże centra handlowe przy ulicy Mieszka I. Zieleni między blokami nie brakuje, a dzięki położeniu na wzgórzu z wyższych pięter widać panoramę miasta i doliny Odry.

Na Pomorzanach kończy bieg kilka linii tramwajowych – pętlę Pomorzany niedawno przebudowano – a dojazd do centrum zajmuje kilkanaście minut. Głównymi ulicami są Milczańska, aleja Powstańców Wielkopolskich, Mieszka I, Budziszyńska i Chmielewskiego. Przez osiedle przebiega droga krajowa nr 13 w stronę granicy, a ulica Floriana Krygiera prowadzi mostem Pomorzan przez Odrę na Prawobrzeże.

Warto zobaczyć

Spacer po Pomorzanach najlepiej zacząć na Wzgórzu Hetmańskim, przy kościele w dawnej wieży ciśnień – warto zajrzeć do środka, by zobaczyć, jak techniczna budowla zamieniła się w przestronną świątynię. Stąd niedaleko do ulicy Włościańskiej, gdzie na skarpie dawnego nawsia stoi średniowieczny kościółek, wciąż otoczony atmosferą wiejskiej osady. Kolejnym przystankiem może być neogotycki kościół św. Józefa przy Połabskiej.

Na koniec warto zejść ku Odrze ulicą Tama Pomorzańska: obejrzeć mozaiki na budynkach gazowni, przespacerować się wzdłuż skarpy i zatrzymać na jednym z punktów widokowych. Szczególnie pięknie wygląda stąd dolina Odry o zachodzie słońca, gdy światło odbija się w rozlewiskach Międzyodrza.