Stare Miasto – ciekawostki i historie

Szczeciński kongres, który zakończył wojnę na Bałtyku

W latach 1563–1570 Szwecja walczyła z Danią i sprzymierzoną z nią Lubeką o panowanie na Bałtyku. Konflikt, nazywany dziś pierwszą wojną północną albo wojną siedmioletnią północy, wyczerpał obie strony. Mediacji podjął się król Polski Zygmunt II August, wspierany przez dyplomatów cesarza i Francji, a na miejsce rozmów wybrano Szczecin – stolicę Księstwa Pomorskiego, leżącą na neutralnym gruncie między walczącymi.

Obrady toczyły się w gotyckim ratuszu przy Rynku Siennym, zbudowanym w XV wieku na miejscu starszego, drewnianego budynku. Pokój podpisano 13 grudnia 1570 roku. Szwecja zobowiązała się zapłacić Danii 150 tysięcy talarów w zamian za zwrot twierdzy Älvsborg, strzegącej jej jedynego wówczas dostępu do Morza Północnego. Potwierdzono też ostateczny rozpad unii kalmarskiej, a duński król Fryderyk II zrzekł się pretensji do szwedzkiej korony. Kongres stał się tematem osobnej monografii – w 1929 roku wydał ją w Krakowie historyk Stanisław Bodniak.

Sam ratusz miał później burzliwe losy. Po zniszczeniach w czasie oblężeń przez Brandenburczyków odbudowano go w stylu barokowym, funkcję siedziby władz miasta pełnił do 1879 roku, a w 1944 roku spłonął. Odbudowa w latach 1972–1975 przywróciła gotyckie zdobienia: zielone i czarne glazurowane cegły podkreślające gzymsy i łuki. Dziś działa tu Muzeum Historii Szczecina, oddział Muzeum Narodowego. W piwnicach i dwóch salach górnych pięter zachowały się oryginalne, gwiaździste sklepienia – to w takich wnętrzach zapadały decyzje w 1570 roku.

Fuggerowie Północy i pożyczka, której nikt nie oddał

Rodzina Loitzów przybyła do Szczecina z Greifswaldu. W 1433 roku Hans Loitz I osiadł tu jako handlarz rybami i od śledzi zaczęła się fortuna. Do konserwowania ryb potrzeba było soli, więc kolejne pokolenia weszły w handel solą, potem zbożem, a wreszcie w finanse. Hans II Loitz, burmistrz miasta, rozbudował firmę w koncern z własnym bankiem i kontaktami od Szwecji po Siedmiogród i Francję. Z powodu bogactwa nazywano ich Fuggerami Północy, od nazwiska słynnej rodziny bankierów z Augsburga.

W latach 1539–1547 Hans II i jego żona Anna wznieśli przy dzisiejszej ulicy Kurkowej okazałą kamienicę u stóp zamku. Wśród dłużników Loitzów byli książęta pomorscy, polski król i elektor brandenburski Joachim II, który pożyczył od nich ogromne sumy. Gdy w 1571 roku zmarł, długów nikt nie spłacił. Do tego Dania od 1567 roku pobierała wyższe cła za przepływ przez cieśniny, a kolejna pożyczka, udzielona Polsce za pośrednictwem pomorskiego kanclerza, również nie wróciła. Kryzys zaufania sprawił, że wierzyciele zaczęli wycofywać pieniądze.

Bankructwo pociągnęło za sobą wielu mieszczan i szlachciców Pomorza, którzy powierzyli Loitzom oszczędności; według niemieckich źródeł kanclerz Jacob von Zitzewitz odebrał sobie życie. Rodzina wyjechała do swoich majątków w Rzeczypospolitej – polskie źródła wymieniają Nowy Dwór Gdański na Żuławach – a kamienicę w 1572 roku przejęli książęta. W XVIII wieku bracia Dubendorfowie urządzili tu cukiernię zwaną Dworem Szwajcarskim.

Spaliła się w 1944 roku, odbudowano ją w 1955 roku i od tamtej pory uczą się w niej przyszli plastycy. Na wschodniej ścianie wisi kopia płaskorzeźby Nawrócenie św. Pawła z warsztatu Hansa Schencka, nadwornego rzeźbiarza Joachima II – tego samego elektora, którego długi pogrążyły Loitzów. Oryginał przechowuje Muzeum Narodowe.

Brama ukryta w bluszczu, rzeźby schowane w lesie

Gdy w 1720 roku Szczecin przeszedł ze szwedzkich rąk do pruskich, nowi władcy zaczęli od przebudowy fortyfikacji. W latach 1725–1728 według projektu holenderskiego inżyniera Gerharda Corneliusa van Wallrawego powstała brama nazwana od kierunku drogi Anklamer Tor, czyli Bramą Anklamską. Nazwę Bramy Królewskiej nosi od 1806 roku. Była częścią systemu obronnego, ale przede wszystkim miała robić wrażenie.

Szczyty ozdobił Bartholome Damart, nadworny rzeźbiarz króla Fryderyka Wilhelma I. Od strony miasta widać Marsa z mieczem i tarczą oraz Herkulesa z maczugą i lwią skórą, a nad przejazdem pruskiego orła otoczonego łańcuchem Orderu Czarnego Orła. Kamienne zbroje, tarcze i sztandary nawiązują do rzymskiego zwyczaju wieszania zdobycznej broni na bramach miast.

W czasie II wojny światowej, w obawie przed bombardowaniami, zdobienia zdjęto ze szczytów i ukryto w Lesie Arkońskim, a samą bramę obsadzono bluszczem. Tak przetrwała wojnę. Rzeźby odnaleziono dopiero w 1957 roku i zamontowano z powrotem. Gruntowną renowację przeprowadzono w 1994 roku.

Po wojnie bramę nazywano różnie – Anklamską, Nakielską (od dawnej polskiej nazwy Anklamu) albo Bramą Hołdu Pruskiego, od placu, przy którym stoi. Ostatecznie przyjęło się tłumaczenie niemieckiej nazwy. W środku działała galeria, potem kawiarnia jazzowa, a od 2017 roku pijalnia czekolady. Przechodząc przez plac Hołdu Pruskiego, warto spojrzeć na północną elewację: Herkules i Mars to te same rzeźby, które przeleżały wojnę w lesie.

Taras burmistrza Hakena

Hermann Haken urodził się w 1828 roku w Koszalinie, studiował prawo w Greifswaldzie i Berlinie, a od 1867 roku był burmistrzem Kołobrzegu. W 1878 roku wybrano go nadburmistrzem Szczecina i urząd ten sprawował do 1907 roku – prawie trzy dekady. W tym czasie miasto zmieniło się w nowoczesny ośrodek przemysłowy i portowy: rozbudowano port, a na zachód od Starego Miasta powstała nowa dzielnica z gwiaździstymi placami. Z jego inicjatywy założono też Cmentarz Centralny, gdzie został pochowany.

Najmocniej z jego nazwiskiem związał się jednak taras nad Odrą. Na miejscu zlikwidowanego pruskiego Fortu Leopolda w latach 1900–1914 zbudowano reprezentacyjne nabrzeże według projektu miejskiego radcy budowlanego Wilhelma Meyera-Schwartaua. Szerokie schody prowadziły od rzeki do tarasu z fontanną, a nad nim stanęło muzeum miejskie i gmach rejencji. Całość nazwano Hakenterrasse – Tarasami Hakena.

Po 1945 roku nadano im imię Bolesława Chrobrego. Niemieccy autorzy zwracają uwagę, że była to część szerszej akcji nadawania nazw związanych z Piastami na ziemiach przyłączonych do Polski, choć sama budowla nie miała z nimi nic wspólnego. Napis z dawną nazwą nad muszlą koncertową zatynkowano. Nazwisko Hakena wraca jednak w przewodnikach, a niemieccy biografowie nazywają go najważniejszym nadburmistrzem w dziejach miasta. Honorowe obywatelstwo nadały mu zarówno Szczecin, jak i Kołobrzeg. Stojąc na tarasie przy fontannie, łatwo zrozumieć jego zamysł: miasto, które przez wieki zasłaniało się od rzeki murami i fortami, po raz pierwszy otworzyło się na Odrę i port.

Baszta, syrena i telewizyjny znak miasta

Baszta Panieńska to jedna z niewielu pozostałości średniowiecznych murów Szczecina. Mury miały ponad dwa i pół kilometra długości, cztery główne bramy i kilkadziesiąt baszt. Nazwa pochodzi od pobliskiej Bramy Panieńskiej z 1307 roku, prowadzącej do klasztoru cysterek. Druga nazwa – Baszta Siedmiu Płaszczy – ma dwa wyjaśnienia. Historycy łączą ją z cechem krawców, który łożył na utrzymanie wieży. Legenda mówi o siedmiu płaszczach uszytych dla księcia Bogusława X.

Wieża przeżyła sporo. Do 1723 roku więziono w niej skazańców, potem obrosła kamienicami i niemal o niej zapomniano. Na przełomie XIX i XX wieku górną część rozebrano i na podstawie baszty postawiono ośmiokątną kamienicę. Dopiero zniszczenie Starego Miasta w 1944 roku i uprzątnięcie gruzów odsłoniły średniowieczny rdzeń. W 1954 roku basztę wpisano do rejestru zabytków, a w 1964 roku zrekonstruowano ją z krenelażem i stożkowym hełmem.

Odbudowana baszta szybko stała się symbolem miasta, chętnie umieszczanym w logo instytucji i imprez. Według Wikipedii przez długi czas jej zdjęcie, z sygnałem syreny okrętowej w tle, było znakiem rozpoznawczym Telewizji Szczecin. Inne źródła opisują planszę wywoławczą jako fotografię portu z elewatorem Ewa. Pewne jest natomiast, jak brzmiał sygnał: melodia zagrana na dwóch waltorniach i buczenie syren lodołamacza Swarożyc. Pracownicy telewizji nazywali go podobno krową, bo przypominał ryczenie.

Dziś baszta stoi przy ulicy Panieńskiej, między Trasą Zamkową a odbudowywaną Nową Starówką. Mierzy dziewięć metrów średnicy i ma trzy kondygnacje.