Żelechowa

Żelechowa – historia i charakter osiedla

Historia: klasztorna wieś, salon artystyczny i fabryki

Wieś jest bardzo stara – pierwsza wzmianka, jako Zelechoa, pochodzi z 1159 roku, gdy biskup pomorski Wojciech potwierdzał posiadłości klasztoru w Grobi. Nazwa pojawia się potem w kolejnych dokumentach z XII wieku, m.in. w bulli papieża Aleksandra III. Polską nazwę Żelechowa wprowadzono urzędowo w 1946 roku, zastępując niemieckie Züllchow.

Od początku XIX wieku Züllchow stawał się przedmieściem Szczecina. W latach 1809–1810 kupiec Carl Gotthilf Tilebein i jego żona Sophie wznieśli tu okazałą willę z parkiem. Sophie Tilebein, malarka i mecenaska, prowadziła w niej salon artystyczny, w którym bywali m.in. kompozytor Carl Loewe i dramaturg August Wilhelm Iffland. Willa została zniszczona w czasie nalotu w 1944 roku. Po śmierci Sophie w 1854 roku jej majątek w Züllchow posłużył do utworzenia fundacji jej imienia, a ona sama spoczęła obok męża w mauzoleum w rodzinnym parku.

W latach 1831–1931 działały tu Züllchower Anstalten – ewangelickie zakłady opiekuńcze i wychowawcze, którymi przez trzydzieści lat kierował pisarz ludowy Gustav Jahn, a po nim jego syn Fritz. Prowadzono w nich m.in. szkołę dla chłopców, warsztaty i ogrodnictwo, a z czasem otwierano filie w innych miejscowościach Pomorza. W latach 50. XIX wieku Hermann Bleibtreu założył w Züllchow fabrykę cementu portlandzkiego, jedną z pierwszych w Niemczech. Gmina szybko rosła: w 1875 roku liczyła około 4,6 tys. mieszkańców, a w 1939 roku ponad 9 tys., co czyniło ją jedną z najludniejszych w powiecie Randow.

W 1939 roku Züllchow włączono do Szczecina. Po wojnie zabudowa dolnej części osiedla w dużej mierze przetrwała, a od lat 70. na stokach wzgórz zaczęły powstawać nowe domy jednorodzinne. W ostatnich latach w Żelechowej dolnej przybywa osiedli wielorodzinnych.

Zabudowa i ciekawe budynki

Przy ulicy Robotniczej stoi okazały ceglany gmach z wysokim szczytem – dawny ratusz gminy Züllchow, przypominający, że przed 1939 rokiem była to samodzielna, zamożna gmina. Wokół zachowały się domy robotnicze z czasów międzywojennych, z charakterystycznymi stromymi dachami i ogródkami.

Przy ulicy Słowiczej znajduje się kościół Matki Bożej Ostrobramskiej – dawna ewangelicka kaplica cmentarna z 1911 roku, zaprojektowana przez szczecińskiego architekta Emila Graverta. Po wojnie zaadaptowano ją na kościół katolicki; parafię erygowano w 1951 roku. Na dzwonnicy przed kościołem wisi dzwon z 1918 roku, pochodzący z nieistniejącego kościoła na Drzetowie.

W skład osiedla wchodzi też Sienno przy ulicy Łącznej – dawna osada folwarczna, w której zachował się dwór z dziedzińcem. W rejonie Parku Brodowskiego powstało nowe osiedle kameralnych budynków wielorodzinnych z ceglanymi detalami.

Zieleń: parki na dawnych cmentarzach

Wyjątkową cechą Żelechowej są parki urządzone na terenach poniemieckich cmentarzy. Największy to Park Brodowski – dawny zespół cmentarzy komunalnych, dziś uporządkowany i oświetlony, z alejami wśród starych drzew.

W parku przy ulicy Ostrowskiej stoi monumentalny pomnik poległych w I wojnie światowej mieszkańców gminy Züllchow, z niemieckim napisem i zachowanymi płytami nagrobnymi. Mniejsze parki znajdują się przy ulicach Hożej i Obotryckiej, a przy Dębogórskiej rozciąga się dawny park Tilebeinów; w miejscu ich rezydencji stanęła ławeczka-pomnik Sophie Tilebein.

Osiedle leży na wschodnich stokach Wzgórz Warszewskich, dlatego nie brakuje tu punktów widokowych. Najładniejsze są okolice Sienna, przy ulicach Łącznej, Kormoranów i Piaskowej, skąd widać dolinę Odry i Wzgórza Bukowe. Malowniczym miejscem jest też Słowiczy Staw na Gręzińcu.

Jak się tu mieszka

Żelechowa to osiedle dla różnych ludzi: rodziny wybierają domy w części górnej, a osoby szukające mieszkania – kamienice i nowe bloki w części dolnej. Osiedle ma dobrze rozwiniętą sieć sklepów i usług oraz szkoły i przedszkola.

Charakter osiedla zmienia się z ulicy na ulicę: ruchliwa Obotrycka i Dębogórska kontrastują z cichymi uliczkami Żelechowej górnej, gdzie panuje niemal podmiejska atmosfera.

Komunikacja

Przez Żelechową przebiegają dwie ważne osie północ–południe: ulica Obotrycka, prowadząca w stronę Bukowa i Polic, oraz ulica Dębogórska, łącząca centrum z Golęcinem, Stołczynem i Skolwinem. Kursuje nimi wiele linii autobusowych. Do centrum jest stąd zaledwie kilka kilometrów.

W dolnej części osiedla znajduje się przystanek kolejowy Szczecin Żelechowa na linii do Polic, dziś nieużywany przez pociągi pasażerskie. Południową granicę osiedla wyznacza Trasa Północna, która zapewnia szybki dojazd w kierunku zachodnich dzielnic.

Warto zobaczyć

Dobry spacer po Żelechowej zaczyna się przy dawnym ratuszu przy ulicy Robotniczej, prowadzi przez uliczki robotniczych domów do Parku Brodowskiego i dalej do kościoła Matki Bożej Ostrobramskiej przy ulicy Słowiczej. Na ścianach kościoła umieszczono tablice upamiętniające brygady Armii Krajowej, a przed nim stoi wolnostojąca dzwonnica.

Warto zajrzeć do parku przy ulicy Ostrowskiej z pomnikiem poległych mieszkańców Züllchow oraz odszukać ławeczkę Sophie Tilebein przy Dębogórskiej. Na koniec najlepiej wspiąć się do Sienna, gdzie przy ulicy Łącznej stoi dawny dwór z dziedzińcem folwarcznym, a ze wzgórz przy ulicach Łącznej i Piaskowej rozciąga się jedna z najładniejszych panoram północnego Szczecina – na dolinę Odry, port i Wzgórza Bukowe.