Żydowce-Klucz

Żydowce-Klucz – historia i charakter osiedla

Historia

Klucz to wieś o metryce średniowiecznej – pierwszy raz wzmiankowana w 1226 r., później zapisywana jako Clutz. W 1305 r. książę Otton I sprzedał ją cystersom z Kołbacza, którzy zyskali też prawo połowu ryb w Regalicy. Od połowy XIV w. wieś trzymał ród Palenów jako lennicy klasztoru. Na Wzgórzu Bombardierów w 1940 r. znaleziono amforę kultury łużyckiej sprzed blisko 3 tys. lat. W 1925 r. w Kluczu mieszkały 753 osoby w 117 domach.

Żydowce są znacznie młodsze. Założono je w 1750 r. w ramach kolonizacji fryderycjańskiej, a organizatorem osady był radca Richard Christoph Sydow – od jego nazwiska wzięła się niemiecka nazwa Sydowsaue. Wieś niszczyły wojska rosyjskie w 1758 r. i francuskie w 1813 r., a w 1875 r. kolej odcięła ją od rzeki. W 1868 r. Żydowce liczyły 438 mieszkańców, 36 domów i cegielnię. Przełom przyniósł rok 1903, gdy z inicjatywy Guida Henckla von Donnersmarcka uruchomiono tu fabrykę sztucznego jedwabiu, a wokół niej domy dla robotników i urzędników. W 1892 r. wieś doczekała się własnego kościoła, zniszczonego w 1945 r.

W 1939 r. obie wsie włączono do Szczecina. Naloty z sierpnia 1944 r. i walki w marcu 1945 r. poważnie uszkodziły fabrykę, choć większość domów w Żydowcach ocalała; Klucz ucierpiał bardziej. Ze Wzgórza Bombardierów polska artyleria ostrzeliwała wtedy rejon Mostu Długiego i Dworca Głównego. Na południe od Klucza leżała maleńka osada Kluczewko, w średniowieczu również własność Kołbacza; w 1812 r. podzielono ją na dwa gospodarstwa, z których wojnę przetrwało tylko jedno. Po trzech latach w powiecie gryfińskim obie wsie wróciły do Szczecina w 1948 r., a w 1990 r. połączono je w jedno osiedle administracyjne.

Fabryka Wiskord i robotnicze Żydowce

Fabryka wznowiła produkcję w 1948 r., po odbudowie ze zniszczeń wojennych. Działała pod różnymi nazwami – jako Państwowa Fabryka Sztucznego Jedwabiu, Szczecińskie Zakłady Włókien Sztucznych, wreszcie Zakłady Włókien Chemicznych „Chemitex-Wiskord” – i przez pół wieku wyznaczała rytm życia okolicy. W 2000 r. ogłoszono jej upadłość, a większość hal rozebrano. Nad pustym placem wciąż góruje wysoki komin. Studium przewiduje przekształcenie terenu z poszanowaniem jego wartości zabytkowych i tradycji miejsca.

Fabryka ukształtowała zabudowę Żydowiec. W latach 1920–1927 powstały tu zespoły dwukondygnacyjnych domów wielorodzinnych z czerwonymi dachami, a w latach 50. przy ul. Rymarskiej w Kluczu sześć nowych budynków dla pracowników. Przy ul. Przodowników Pracy zachowała się willa z charakterystycznym drewnianym piętrem, a przy ul. Chocimskiej stoi kaplica cmentarna. W latach 1911–1914 umocniono nabrzeża przeładunkowe fabryki i uregulowano brzeg Regalicy.

Zieleń i Regalica

Zachodnia i północna część osiedla leżą w Dolinie Dolnej Odry, wschodnia – u podnóża Wzgórz Bukowych, w Szczecińskim Parku Krajobrazowym „Puszcza Bukowa” i jego otulinie. Między tymi światami jest zaledwie kilkaset metrów, więc w ciągu jednego spaceru można przejść od trzcinowisk nad rzeką do bukowego lasu.

Na Regalicy leży wyspa Klucki Ostrów, od 1994 r. chroniona jako użytek ekologiczny o powierzchni blisko 50 ha – mokradła z rzadkimi roślinami i siedliskami ptaków wodnych. Od zabudowy Klucza oddziela ją Kanał Klucki, nad którym w 2025 r. w ramach budżetu obywatelskiego urządzono przystań z tarasem widokowym, miejscem na ognisko i pomostem dla kajaków.

Studium zwraca uwagę na delikatność tego krajobrazu: część łąk nad Regalicą bywa okresowo zalewana, a na stokach w centralnej części osiedla występują osuwiska. Dlatego dokument zakłada utrzymanie łąk i pastwisk wzdłuż rzeki oraz przeznaczenie terenów nadwodnych na rekreację i turystykę wodną. Przy ul. Warsztatowej w Żydowcach są tereny rekreacyjne z ruiną dawnego amfiteatru.

Jak się tu mieszka

To spokojne osiedle domów jednorodzinnych z ogrodami i niskich bloków, gdzie wiele rodzin mieszka od pokoleń. Liczba mieszkańców powoli rośnie, bo przybywa nowych domów. Na miejscu są podstawowe usługi; większe sprawy załatwia się w Podjuchach albo w centrum.

Dla miłośników przyrody to świetne miejsce – rzeka, wyspy i las są tuż obok. Minusem jest ruch na ul. Dmowskiego i Rymarskiej, którymi jeżdżą ciężarówki, oraz poprzemysłowe tereny Wiskordu, czekające na nowe zagospodarowanie.

W 1960 r. Klucz liczył 1278 mieszkańców, a Żydowce 2603 – razem ponad półtora raza więcej niż obecnie całe osiedle. Dziś liczba ludności znów rośnie, a miasto, które objęło osiedle programem rewitalizacji, chce zmienić przebieg drogi krajowej nr 31, by wyprowadzić ruch tranzytowy z ulic Dmowskiego i Rymarskiej.

Komunikacja

Przez osiedle biegnie linia kolejowa z Wrocławia do Szczecina, na której w przeszłości działał przystanek Szczecin Klucz. W czerwcu 2024 r. przy ul. Transportowej otwarto nowy przystanek Szczecin Żydowce, należący do Szczecińskiej Kolei Metropolitalnej. Osiedle łączą z Podjuchami i Dąbiem autobusy miejskie, a przez Klucz kursuje także linia organizowana przez gminę Gryfino, z Radziszewa do Zdrojów. W Kluczu znajduje się węzeł drogowy łączący autostradę A6 z drogą ekspresową S3 w stronę Pyrzyc. Odcinek S3 z Klucza do Pyrzyc oddano do ruchu w 2010 r.