Czerwony Ratusz – ciekawostki i historie

Czerwony Ratusz to budynek, który niemal każdy szczecinianin mija w drodze z dworca, ale niewielu zna jego losy. Na jego budowę czekano ponad dwadzieścia lat, wojnę przetrwał prawie bez szkód, a spłonął już w pokoju. W ścianę klatki schodowej wmurowano herb przeniesiony ze starego ratusza, na szczytach lwy trzymają koronę, a przed gmachem stała kiedyś fontanna, o której Szczecin dyskutuje do dziś.

Poniżej rozwijamy po kolei każdą z krótkich ciekawostek ze strony ratusza. Tam, gdzie źródła się różnią, piszemy to wprost, a przy każdej opowieści podpowiadamy, czego szukać na miejscu.

Czerwony Ratusz – historie

Ratusz, na który czekano 23 lata

W połowie XIX wieku Szczecin szybko rósł, a razem z nim rosła miejska administracja. Gotycki ratusz przy Rynku Siennym, przez wieki siedziba władz, przestał wystarczać. W 1856 roku rada miejska zdecydowała o budowie nowej siedziby. Kamień węgielny wmurowano jednak dopiero 2 listopada 1875 roku, a prace zakończono 10 stycznia 1879 roku – od uchwały do otwarcia minęły 23 lata.

Źródła nie wyjaśniają, dlaczego tak długo zwlekano. Warto jednak pamiętać o tle: do 1873 roku Szczecin był twierdzą, ściśniętą pierścieniem umocnień, i dopiero ich likwidacja otworzyła miastu nowe tereny. Nowy ratusz stanął w dzielnicy Nowe Miasto, rozwijającej się poza dawnymi fortyfikacjami, między Starym Miastem a dworcem kolejowym.

Projekt przygotował szczeciński radca budowlany Konrad Kruhl. Wybrał neogotyk – styl wtedy w Niemczech bardzo popularny, który pozwalał połączyć nowoczesny urząd z odwołaniem do średniowiecznej, hanzeatyckiej przeszłości miasta. Gmach z czerwonej cegły ustawiono na skarpie, co pozwoliło nadać mu dwie reprezentacyjne fasady: od zachodu, od dzisiejszego placu Batorego, z arkadowym portykiem, i od wschodu, z tarasem i dwubiegowymi schodami, które bywają uważane za jeszcze efektowniejsze.

W niszach nad filarami portyku stoją cztery ceramiczne postacie alegoryczne, każda wysoka na 120 centymetrów, dzieło Emila Steinera: Przemysł, Rolnictwo, Żegluga i Wiedza – cztery źródła zamożności dawnego Szczecina. Elewacje zdobią balkony, wieżyczki i herby miasta z wicią akantu. W 1939 roku, przy adaptacji poddasza na mieszkania, wysokie sterczyny na szczytach lizen zastąpiono niższymi słupkami, ale budynek nie stracił strzelistej sylwetki. Władze miasta urzędowały tu do 1945 roku. Przez blisko trzy dekady pracował w tym gmachu nadburmistrz Hermann Haken, inicjator budowy tarasów nad Odrą, dziś zwanych Wałami Chrobrego. Obchodząc ratusz dookoła, łatwo zauważyć, dlaczego zwykle nazywa się go po prostu Czerwonym.

Przetrwał bomby, spłonął w pokoju

W czasie II wojny światowej naloty zniszczyły znaczną część Szczecina, ale Czerwony Ratusz ucierpiał tylko nieznacznie. Prawdziwa katastrofa przyszła później. Według części opracowań gmach spłonął w pożarze wywołanym podpaleniem 6 grudnia 1945 roku, ponad pół roku po zakończeniu wojny. Okoliczności podpalenia do dziś pozostają niejasne; niektóre źródła piszą ogólnie o podpaleniu w końcowym etapie wojny.

Jesień 1945 roku to w Szczecinie czas wyjątkowo niespokojny: miasto dopiero przechodziło pod polską administrację, a wiele budynków stało pustych. To tło, a nie wyjaśnienie – źródła nie wskazują ani sprawców, ani motywów podpalenia ratusza.

Wypalone mury stały przez ponad dziesięć lat. Odbudowa przyszła dopiero na przełomie lat 50. i 60. XX wieku. Ratusz nie wrócił jednak do władz miasta – przekazano go instytucjom gospodarki morskiej. Budynkiem zarządza Urząd Morski, a mieszczą się w nim także Urząd Żeglugi Śródlądowej i Izba Morska. To wybór, który pasuje do miasta, którego historia od wieków jest związana z portem.

W latach 2008–2014 odnowiono wszystkie elewacje, a w 2015 roku główny hol z klatką schodową. Gmach jest czynnym budynkiem urzędowym, więc najlepiej oglądać go z zewnątrz: od placu Batorego po południu, od wschodu – rano.

Herb z 1660 roku na klatce schodowej

Gdy władze miasta przeprowadzały się z gotyckiego ratusza przy Rynku Siennym do nowego gmachu, zabrały ze sobą nie tylko akta i urzędników. W ścianę klatki schodowej Czerwonego Ratusza wmurowano kamienny herb Szczecina z 1660 roku, przeniesiony ze starego ratusza. W ten sposób nowa, XIX-wieczna siedziba dostała namacalny łącznik z dawną tradycją miejskiego samorządu.

Sam herb ma bardzo długą historię. Gryf pojawiał się na pieczęciach miejskich już w XIII wieku, a wzór z ukoronowaną głową gryfa obowiązuje od około 1360 roku. Nawiązuje do herbu książąt pomorskich z dynastii Gryfitów. Dziś, zgodnie z uchwałą Rady Miasta z 1996 roku, herb przedstawia na niebieskiej tarczy czerwoną głowę gryfa w złotej koronie, ze złotym dziobem.

Rok 1660 to czas, gdy Szczecin od kilkudziesięciu lat był pod panowaniem szwedzkim. Właśnie wtedy herb miasta uzupełniono o dwa lwy podtrzymujące tarczę – o nich opowiadamy w następnej historii. Data usunięcia lwów z herbu nie jest znana.

Wnętrze Czerwonego Ratusza nie jest udostępniane do regularnego zwiedzania, ale warto wiedzieć, że oprócz herbu ma ono klatkę schodową z balustradą z ażurowych, ostrołukowych arkadek oraz korytarz ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Stary ratusz przy Rynku Siennym, skąd herb pochodzi, stoi kilkanaście minut spacerem dalej – warto odwiedzić oba budynki jednego dnia.

Lwy, korona i ślad szwedzkich czasów

W zwieńczeniach elewacji wschodniej i zachodniej Czerwonego Ratusza umieszczono kartusze z herbem Szczecina. Tarczę z gryfem podtrzymują po bokach dwa lwy, a nad nią unosi się korona. To nie jest dowolna dekoracja – takie przedstawienie nawiązuje do herbu z czasów szwedzkich.

Szczecin znalazł się pod panowaniem Szwecji w czasie wojny trzydziestoletniej i pozostał w jej rękach aż do 1720 roku, gdy przejęły go Prusy. Po 1660 roku herb miasta został wzbogacony o dwa lwy, które podtrzymywały z obu stron ukoronowaną tarczę z gryfem. Polskie opracowania przypisują tę zmianę królowi szwedzkiemu, choć podają przy tym imię władcy, który w 1660 roku już nie żył – dlatego bezpieczniej powiedzieć po prostu, że stało się to w okresie szwedzkim.

Architekci XIX-wiecznego ratusza, budowanego już w pruskim Szczecinie, sięgnęli po tę bogatszą, barokową wersję herbu. Gmach, który miał podkreślać ambicje rosnącego miasta, dostał więc na szczytach symbol nawiązujący do czasów, gdy Szczecin był jednym z ważnych portów szwedzkiego imperium nad Bałtykiem.

Lwy z koroną najlepiej widać od strony placu Tobruckiego, patrząc w górę na szczyt elewacji wschodniej. Warto zabrać ze sobą lornetkę albo aparat z zoomem – ceramiczne detale są bardzo dokładne, a z dołu łatwo je przeoczyć.

Sedina, która stała przed ratuszem

Pod koniec XIX wieku Szczecin przeżywał rozkwit handlu morskiego, a jego symbolem miała być monumentalna fontanna przed wschodnią fasadą ratusza. Konkurs na jej projekt rozpisano w latach 1893–1894. Figury wykonał ostatecznie berliński rzeźbiarz Ludwig Manzel, a architekturę fontanny opracował Otto Rieth. Odsłonięto ją 23 września 1898 roku w obecności cesarza Wilhelma II, tego samego dnia, gdy oddawano do użytku nowy basen w wolnym porcie na Łasztowni.

Centralną postacią była kobieta uosabiająca miasto, szybko nazwana przez mieszkańców Sediną. Stała w stylizowanym kadłubie statku, wsparta o kotwicę, z żaglem na rei przerzuconej przez ramię. U jej stóp były Merkury, bóg handlu, mężczyzna z zaciśniętą pięścią symbolizujący przemysł, i nimfy wodne, a niżej, przy basenie, dwa smoki tryskające wodą. Całość wyrażała dumę portowego miasta.

29 lipca 1942 roku figury zdemontowano i przetopiono na cele wojenne. Po wojnie na zachowanym cokole ustawiono kotwicę, od której pomnik nazywa się dziś Pomnikiem z Kotwicą. Od 2004 roku działa komitet na rzecz odtworzenia Sediny, a za wzór mógłby posłużyć zachowany w szczecińskim muzeum szkic rzeźbiarski Manzla; w 2008 roku w Orońsku powstał ponad dwumetrowy model rzeźby, a w 2012 roku Rada Miasta poparła ustawienie nowej figury. Pomysł budzi też sprzeciw – część historyków uważa, że Sedina była symbolem germańskiej tożsamości Pomorza.

Postać Sediny zainspirowała fontannę zbudowaną w latach 80. w Policach według projektu Mieczysława Gliba. W Szczecinie cokół z kotwicą stoi na placu Tobruckim, u zbiegu ulic Dworcowej i Nowej. Porównując go ze starymi pocztówkami, łatwo wyobrazić sobie, jak okazale wyglądała fontanna.

← Czerwony Ratusz: opis, dojazd i zdjęcia