AFP – alfa-fetoproteina

Czym jest alfa-fetoproteina (AFP) i skąd się bierze we krwi

Alfa-fetoproteina, w skrócie AFP, to białko, które w dużych ilościach wytwarza rozwijający się płód – najpierw tzw. pęcherzyk żółtkowy, a potem wątroba dziecka. U płodu AFP pełni podobną rolę jak albumina u dorosłych: przenosi różne substancje we krwi i pomaga utrzymać w naczyniach odpowiednią ilość płynu. Po urodzeniu wytwarzanie tego białka szybko spada i w ciągu pierwszego roku życia jego stężenie obniża się do bardzo niskich wartości, które utrzymują się przez całe dorosłe życie.

Właśnie dlatego AFP stało się ważnym badaniem laboratoryjnym. Jeśli u dorosłego, który nie jest w ciąży, poziom alfa-fetoproteiny wyraźnie rośnie, oznacza to, że jakieś komórki znów zaczęły ją produkować. Mogą to być komórki wątroby, które intensywnie się odnawiają po uszkodzeniu, ale także komórki niektórych nowotworów – przede wszystkim raka wątrobowokomórkowego oraz części guzów zarodkowych jądra i jajnika.

AFP zalicza się do tzw. markerów nowotworowych, czyli substancji, których stężenie bywa podwyższone przy nowotworach. Trzeba jednak od razu powiedzieć uczciwie: marker to nie diagnoza. Podwyższona alfa-fetoproteina nie oznacza automatycznie raka, a prawidłowy wynik nie wyklucza choroby. To jedno z wielu badań laboratoryjnych, które lekarz zestawia z badaniem obrazowym, wywiadem i innymi wynikami.

Kiedy lekarz zleca oznaczenie AFP

Alfa-fetoproteina nie służy do przesiewu zdrowych osób – towarzystwa naukowe nie zalecają oznaczania markerów nowotworowych „na wszelki wypadek”, bo daje to wiele fałszywych alarmów. To badanie laboratoryjne ma sens w konkretnych sytuacjach klinicznych, w których lekarz wie, czego szuka.

• Nadzór nad osobami z marskością wątroby lub przewlekłym zapaleniem wątroby typu B – u nich ryzyko raka wątroby jest wyższe, więc co około 6 miesięcy wykonuje się USG jamy brzusznej, czasem uzupełnione oznaczeniem AFP.
• Diagnostyka guza wątroby wykrytego w USG, tomografii lub rezonansie.
• Podejrzenie guza zarodkowego jądra lub jajnika – wtedy AFP oznacza się razem z beta-hCG i LDH.
• Kontrola leczenia i obserwacja po zakończeniu terapii nowotworu, który wcześniej wytwarzał AFP – spadek stężenia świadczy o skuteczności leczenia, a ponowny wzrost może być sygnałem nawrotu.
• U małych dzieci – diagnostyka niektórych guzów wątroby, np. wątrobiaka zarodkowego.
• W ciąży – dawniej jako część tzw. testu potrójnego; obecnie w Polsce w badaniach prenatalnych częściej używa się innych parametrów, a AFP oznacza się w wybranych sytuacjach.

Jak przygotować się do badania krwi na AFP i jak wygląda pobranie

Oznaczenie AFP to zwykłe badanie laboratoryjne z krwi żylnej, czyli badanie krwi z żyły, najczęściej z zgięcia łokcia. Pobranie trwa kilka minut, a krew trafia do probówki, z której laboratorium oddziela surowicę. Nie trzeba specjalnej diety ani odstawiania leków, chyba że lekarz zaleci inaczej. Większość laboratoriów prosi jednak, by przyjść rano i na czczo – tłusty posiłek może sprawić, że surowica będzie mętna, co czasem utrudnia pomiar.

Ważne jest, aby kolejne oznaczenia u tej samej osoby wykonywać w tym samym laboratorium i tą samą metodą. Laboratoria używają analizatorów różnych producentów, a wyniki markerów nowotworowych z różnych aparatów nie zawsze dają się wprost porównać. Gdy zmieniasz laboratorium, lekarz powinien o tym wiedzieć, a czasem warto zrobić jedno oznaczenie równolegle w starym i nowym miejscu.

Jeśli przyjmujesz suplementy z dużą ilością biotyny (witaminy B7), powiedz o tym przed pobraniem. W części badań laboratoryjnych opartych na immunochemii biotyna może zafałszować wynik, a zalecenia producentów testów mówią zwykle o przerwie od kilkunastu godzin do kilku dni – szczegóły ustal z lekarzem.

Normy AFP i jak czytać wynik

U zdrowych dorosłych, którzy nie są w ciąży, stężenie alfa-fetoproteiny jest niskie – zwykle poniżej około 7–10 ng/ml. W wydrukach badań laboratoryjnych część laboratoriów podaje wynik w jednostkach międzynarodowych (IU/ml), które liczbowo są zbliżone, ale nie identyczne z nanogramami. Dokładna granica zależy od metody, dlatego zawsze patrz na zakres referencyjny wydrukowany obok wyniku – to on jest punktem odniesienia, a nie liczba znaleziona w internecie.

U noworodków i niemowląt AFP jest fizjologicznie bardzo wysokie i stopniowo spada przez pierwsze miesiące życia, więc u nich wynik ocenia się według norm dla wieku. W ciąży stężenie AFP we krwi matki rośnie z tygodniem ciąży i interpretuje się je inaczej – w odniesieniu do mediany dla danego tygodnia, w tzw. jednostkach MoM.

Przy kontroli leczenia w badaniach laboratoryjnych markerów większe znaczenie niż pojedyncza liczba ma trend: czy kolejne wyniki spadają, stoją w miejscu, czy rosną. Lekarz porównuje je ze sobą, dlatego przynoś na wizytę wszystkie wcześniejsze wydruki z laboratorium.

Podwyższone AFP – możliwe przyczyny

Niewielki wzrost alfa-fetoproteiny, do kilkudziesięciu ng/ml, najczęściej towarzyszy łagodnym chorobom wątroby. Gdy komórki wątroby giną i intensywnie się odnawiają, część z nich zaczyna produkować AFP. Tak bywa w ostrym i przewlekłym wirusowym zapaleniu wątroby, w marskości, w alkoholowej chorobie wątroby czy po zatruciu. Lekarz ocenia wtedy także inne badania laboratoryjne wątroby, np. aktywność ALT i AST, a przy podejrzeniu zakażenia wirusowego zleca test na antygen HBs oraz anty-HCV.

Wysokie lub stale rosnące stężenie AFP u osoby z marskością budzi podejrzenie raka wątrobowokomórkowego i wymaga badania obrazowego – najczęściej tomografii lub rezonansu z kontrastem. Trzeba wiedzieć, że nawet połowa takich nowotworów, zwłaszcza we wczesnym stadium, nie podnosi AFP, dlatego podstawą nadzoru jest USG, a nie sam marker.

U młodych mężczyzn podwyższone AFP razem z guzkiem w jądrze może wskazywać na nienasieniakowy guz zarodkowy. Wtedy lekarz zleca również oznaczenie beta-hCG i aktywność dehydrogenazy mleczanowej (LDH), bo te trzy markery razem pomagają w rozpoznaniu, ocenie zaawansowania i kontroli leczenia. Czysty nasieniak zwykle nie podnosi AFP.

Rzadsze przyczyny to m.in. niektóre nowotwory żołądka, trzustki lub dróg żółciowych, a także wrodzona, niegroźna skłonność do nieco wyższego AFP, występująca w niektórych rodzinach. W ciąży wzrost AFP jest naturalny i nie świadczy o chorobie, choć nieprawidłowo wysoki wynik w odniesieniu do tygodnia ciąży może skłonić lekarza do dokładniejszego USG.

Niskie AFP – czy ma znaczenie

Poza ciążą niski wynik AFP nie ma znaczenia klinicznego – to po prostu stan prawidłowy. Wiele laboratoriów podaje wtedy wynik jako „poniżej” określonej wartości, bo stężenie jest za małe, by je dokładnie zmierzyć.

W ciąży niższe od oczekiwanego stężenie AFP we krwi matki było dawniej jednym z elementów oceny ryzyka zespołu Downa. Dziś w diagnostyce prenatalnej w większości laboratoriów stosuje się nowocześniejsze badania laboratoryjne, takie jak test złożony w pierwszym trymestrze czy badanie wolnego DNA płodu (NIPT), a pojedynczy wynik AFP nigdy nie przesądza o niczym.

AFP na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania na wynik

Na NFZ alfa-fetoproteinę zleca zwykle lekarz specjalista – hepatolog, gastroenterolog, onkolog, urolog lub lekarz prowadzący w szpitalu – w ramach diagnostyki lub kontroli leczenia. Prywatnie to badanie laboratoryjne można wykonać bez skierowania, ale wynik i tak warto omówić z lekarzem, bo samodzielna interpretacja markerów nowotworowych prowadzi zwykle do niepotrzebnego niepokoju. W Szczecinie oznaczenie AFP jest dostępne w większości punktów pobrań, a próbki trafiają do laboratoriów wyposażonych w analizatory immunochemiczne.

Wynik tego badania laboratoryjnego jest zwykle gotowy w ciągu 1–2 dni roboczych. Na wizytę zabierz aktualne i wcześniejsze wyniki z laboratorium, opisy USG lub tomografii oraz listę leków. Jeśli jesteś pod opieką z powodu marskości, ustal z lekarzem stały harmonogram badań kontrolnych – regularność jest ważniejsza niż pojedyncze badanie krwi.

Kiedy pilnie skontaktować się z lekarzem

Sam wynik badania laboratoryjnego AFP rzadko jest powodem do wezwania pogotowia. Do lekarza w ciągu kilku dni zgłoś się, gdy wynik jest wyraźnie wyższy niż zakres z laboratorium albo gdy kolejne oznaczenia rosną. Pilnej pomocy (SOR lub numer 112) wymagają natomiast objawy ciężkiej choroby wątroby: żółtaczka z narastającym osłabieniem, splątanie, wymioty krwią lub smoliste stolce, szybko powiększający się brzuch. Nagły, silny ból jądra także wymaga pilnej konsultacji – nie czekaj wtedy na wyniki badań laboratoryjnych.