Pakiet cukrzycowy

Czym jest pakiet cukrzycowy i po co się go wykonuje

Cukrzyca to choroba, w której poziom cukru (glukozy) we krwi jest zbyt wysoki – bo trzustka wytwarza za mało insuliny albo organizm słabo na nią reaguje. Nadmiar cukru przez lata uszkadza drobne i duże naczynia krwionośne. Najbardziej cierpią na tym nerki, oczy, nerwy, serce i mózg.

Pakiet cukrzycowy to zestaw badań laboratoryjnych, który odpowiada na trzy pytania. Po pierwsze: jaki jest poziom cukru dziś i średnio w ostatnich miesiącach. Po drugie: jak wysokie jest ryzyko zawału i udaru, które przy cukrzycy rośnie kilkukrotnie. Po trzecie: czy cukrzyca nie zaczęła uszkadzać nerek. Takie badania laboratoryjne zaleca Polskie Towarzystwo Diabetologiczne w regularnej kontroli każdego chorego.

Pakiet przydaje się także osobom, które dopiero podejrzewają u siebie cukrzycę. Glukoza i HbA1c pozwalają ją rozpoznać, a pozostałe badania laboratoryjne pokazują, czy choroba – często rozwijająca się po cichu przez lata – nie zdążyła już wywołać powikłań.

Co wchodzi w skład pakietu cukrzycowego

Pierwszy składnik to glukoza na czczo, czyli stężenie cukru we krwi po nocy bez jedzenia. Pokazuje stan „tu i teraz” i jest podstawowym badaniem laboratoryjnym w rozpoznawaniu cukrzycy. Laboratoria oznaczają ją w osoczu krwi żylnej, co jest dokładniejsze niż pomiar glukometrem z palca.

Drugi to hemoglobina glikowana HbA1c. Cukier z krwi trwale przyłącza się do hemoglobiny w krwinkach czerwonych, które żyją około trzech miesięcy. Dlatego HbA1c pokazuje średni poziom glukozy z ostatnich 2–3 miesięcy i nie zmienia się po jednym posiłku. Laboratorium podaje wynik w procentach, a czasem także w mmol/mol.

Trzeci to lipidogram z cholesterolem LDL i triglicerydami. U osób z cukrzycą ryzyko chorób serca jest wysokie, dlatego cele dla cholesterolu LDL są tu bardziej rygorystyczne niż u osób zdrowych. Laboratorium wylicza też cholesterol nie-HDL, przydatny zwłaszcza przy wysokich triglicerydach.

Czwarty i piąty to kreatynina w surowicy i wyliczany z niej wskaźnik eGFR. Pokazują, jak sprawnie nerki filtrują krew; eGFR laboratorium wylicza automatycznie z kreatyniny, wieku i płci. Wynik eGFR wpływa też na wybór i dawkowanie leków przeciwcukrzycowych.

Szósty składnik to albumina w moczu w przeliczeniu na kreatyninę (UACR). To najwcześniejszy sygnał cukrzycowej choroby nerek – pojawia się często na lata przed wzrostem kreatyniny. Laboratoria wykonują je zwykle z tej samej porannej próbki co badanie ogólne.

Siódmy to badanie ogólne moczu. Może pokazać glukozę w moczu (gdy cukier we krwi przekracza około 180 mg/dl), ciała ketonowe, białko lub cechy zakażenia dróg moczowych, które u chorych na cukrzycę występują częściej.

Kiedy i jak często wykonywać pakiet cukrzycowy

Osoby z rozpoznaną cukrzycą powinny według zaleceń PTD oznaczać HbA1c co najmniej raz w roku, a przy zmianie leczenia lub niewyrównanej cukrzycy co około trzy miesiące. Lipidogram, kreatyninę z eGFR, albuminę w moczu i badanie moczu zwykle wykonuje się raz w roku. Lekarz może zlecać te badania laboratoryjne częściej, jeśli wyniki są nieprawidłowe. Kolejne wyniki najłatwiej porównać, gdy pochodzą z tego samego laboratorium.

Badania w kierunku cukrzycy warto wykonać, gdy pojawiają się typowe objawy lub czynniki ryzyka:

• wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, także w nocy
• niezamierzone chudnięcie, osłabienie, senność po posiłkach
• nawracające infekcje skóry, dróg moczowych lub intymne, słabe gojenie się ran
• nadwaga lub otyłość, mała aktywność fizyczna, nadciśnienie, zaburzenia lipidowe
• cukrzyca u rodziców lub rodzeństwa, cukrzyca ciążowa w przeszłości, zespół policystycznych jajników
• wiek powyżej 45 lat – wtedy zaleca się badanie przesiewowe co najmniej co trzy lata, a przy czynnikach ryzyka co roku

Przygotowanie do badania krwi i moczu przy cukrzycy

Na pobranie krwi do tych badań laboratoryjnych przyjdź rano, na czczo. Glukoza i triglicerydy po jedzeniu rosną, więc pomiar po śniadaniu nie nadaje się do oceny. HbA1c nie zależy od posiłku, ale ponieważ jest częścią tego samego pobrania, obowiązuje wspólna zasada.

Osoby przyjmujące insulinę lub leki obniżające cukier powinny wcześniej ustalić z lekarzem, czy wziąć poranną dawkę przed badaniem krwi, czy po nim. Pominięcie posiłku przy przyjętej insulinie grozi niedocukrzeniem. Dlatego warto umówić się na wczesną godzinę – wiele laboratoriów otwiera punkty pobrań już o siódmej – i mieć przy sobie słodki napój.

Dzień przed badaniem jedz normalnie. Specjalne „odchudzanie” wyników przez głodówkę zafałszuje glukozę, a HbA1c i tak pokaże prawdę o ostatnich miesiącach. Mocz najlepiej oddać z pierwszej porannej mikcji. Laboratoria przyjmują próbki zwykle do kilku godzin od pobrania.

Normy i jak czytać wyniki pakietu cukrzycowego

Według kryteriów PTD glukoza na czczo od 100 do 125 mg/dl oznacza nieprawidłową glikemię na czczo, a wynik 126 mg/dl lub wyższy w dwóch pomiarach – cukrzycę. Cukrzycę można też rozpoznać na podstawie HbA1c wynoszącego 6,5 % lub więcej, oznaczonego w laboratorium metodą standaryzowaną. Gdy wyniki są niejednoznaczne, lekarz zleca doustny test obciążenia glukozą, czyli krzywą cukrową.

U osób już leczonych liczą się wartości docelowe. Dla większości chorych celem jest HbA1c 7 % lub mniej, ale u młodych osób lekarz może ustalić cel niższy, a u seniorów z wieloma chorobami – łagodniejszy. Cel dla cholesterolu LDL zależy od ryzyka sercowo-naczyniowego. Każde laboratorium podaje własne zakresy referencyjne, a cele leczenia ustala lekarz – nie zawsze pokrywają się one z normą na wydruku.

Na wynik tego badania laboratoryjnego wpływają choroby krwinek czerwonych. Niedokrwistość z niedoboru żelaza może go zawyżać, a niedawna utrata krwi, przetoczenie krwi lub niektóre wrodzone odmiany hemoglobiny – zaniżać. Jeśli wynik HbA1c z laboratorium nie pasuje do pomiarów z glukometru, lekarz bierze to pod uwagę.

Co oznaczają nieprawidłowe wyniki u osoby z cukrzycą

Wysokie HbA1c oznacza, że cukrzyca jest źle wyrównana, a ryzyko powikłań rośnie. Każde obniżenie HbA1c o 1 punkt procentowy wyraźnie zmniejsza ryzyko uszkodzenia oczu, nerek i nerwów. Niskie wyniki glukozy z laboratorium, poniżej 70 mg/dl, mogą świadczyć o zbyt intensywnym leczeniu i ryzyku niedocukrzeń.

Podwyższona albumina w moczu lub spadek eGFR oznacza początek cukrzycowej choroby nerek. Wykryta wcześnie daje się skutecznie spowolnić – dzięki dobremu wyrównaniu cukru, ciśnienia i lekom chroniącym nerki. To główny powód, dla którego badania laboratoryjne nerek są stałym elementem kontroli cukrzycy.

Ciała ketonowe wykryte w badaniu laboratoryjnym moczu przy wysokim cukrze mogą zwiastować kwasicę ketonową – groźne powikłanie, częstsze w cukrzycy typu 1. Glukoza w moczu u osoby przyjmującej niektóre nowoczesne leki przeciwcukrzycowe jest natomiast spodziewanym efektem ich działania, a nie objawem pogorszenia.

Pakiet cukrzycowy na NFZ i prywatnie, kiedy pilnie do lekarza

Lekarz rodzinny może na NFZ zlecić glukozę, HbA1c, lipidogram, kreatyninę i badanie ogólne moczu, a chorzy na cukrzycę mają te badania laboratoryjne w ramach opieki w przychodni lub poradni diabetologicznej. Albuminę w moczu zleca lekarz prowadzący cukrzycę. Prywatnie pakiet można wykonać bez skierowania w większości laboratoriów; w Szczecinie oferuje go praktycznie każdy punkt pobrań. Z wynikami idź do lekarza rodzinnego lub diabetologa.

Pilnie do lekarza, na SOR lub pod numer 112 trzeba się zgłosić przy glukozie powyżej około 300 mg/dl z wymiotami, bólem brzucha, przyspieszonym oddechem, zapachem acetonu z ust lub sennością. Nagłej pomocy wymaga też ciężkie niedocukrzenie z zaburzeniami świadomości. Laboratoria informują lekarza lub pacjenta o wartościach krytycznych.