Cholesterol HDL („dobry” cholesterol)

Czym jest cholesterol HDL i jaką pełni rolę

HDL to lipoproteiny o wysokiej gęstości. Działają jak śmieciarki: zbierają nadmiar cholesterolu z tkanek, także ze ściany tętnic, i odwożą go do wątroby, która wydala go z żółcią. Dlatego HDL nazywa się „dobrym cholesterolem”. Cząsteczki HDL mają też działanie przeciwzapalne i chroniące naczynia.

W badaniu laboratoryjnym mierzy się ilość cholesterolu przenoszonego w cząsteczkach HDL. Wynik jest częścią każdego lipidogramu i służy też do obliczenia innych wartości – laboratorium odejmuje go od cholesterolu całkowitego, uzyskując cholesterol nie-HDL.

Kiedy bada się HDL

HDL oznacza się razem z innymi parametrami lipidowymi w ramach profilaktycznych badań krwi, przy ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego, w kontroli cukrzycy i otyłości oraz u osób leczonych z powodu zaburzeń lipidowych. Niski HDL to jeden z elementów zespołu metabolicznego, więc wynik pomaga też w ocenie insulinooporności, obok glukozy i triglicerydów.

HDL w badaniach laboratoryjnych – na co zwrócić uwagę

To badanie laboratoryjne jest stabilne: posiłek wpływa na nie niewiele, więc zwykle nie trzeba przychodzić na czczo. Część laboratoriów prosi o to jednak, bo z tej samej próbki oznacza się triglicerydy. Wynik obniżają ostre choroby, operacje i silny stres organizmu, a podnosi regularny alkohol i niektóre leki hormonalne.

Laboratoria stosują podobne metody, ale wartości pożądane podawane na wydrukach różnią się nieco w zależności od przyjętych zaleceń. Jeśli porównujesz badania laboratoryjne z kilku lat, sprawdź, czy wykonywało je to samo laboratorium i w tych samych jednostkach (mg/dl lub mmol/l).

Normy cholesterolu HDL

Większość laboratoriów za pożądany uznaje HDL powyżej około 40 mg/dl (1,0 mmol/l) u mężczyzn i powyżej około 45–48 mg/dl (1,2 mmol/l) u kobiet. Kobiety mają zwykle wyższy HDL dzięki działaniu estrogenów, a po menopauzie różnica się zmniejsza. Rozstrzyga zakres podany przez laboratorium na wydruku.

Dla HDL wytyczne nie wyznaczają celu leczenia. Obecne zalecenia polskie i europejskie traktują go jako element oceny ryzyka, a leczenie ukierunkowują na obniżanie cholesterolu LDL i cholesterolu nie-HDL.

Niski HDL – co może oznaczać

Niski HDL często współistnieje z otyłością brzuszną, insulinoopornością, cukrzycą typu 2 i wysokimi triglicerydami. Obniżają go także palenie papierosów, brak ruchu, dieta bogata w cukry proste, przewlekła choroba nerek i niektóre leki. Rzadko przyczyną są choroby genetyczne. Przy niskim HDL lekarz zwykle zwraca uwagę na glukozę i może zlecić dodatkowe badania laboratoryjne, np. wskaźnik insulinooporności HOMA-IR.

Niski HDL wiąże się z większym ryzykiem zawału, ale leki podnoszące HDL nie zmniejszyły liczby zawałów w badaniach klinicznych. Najlepiej działają zmiany stylu życia: rzucenie palenia, regularny ruch i redukcja masy ciała, które przy okazji obniżają też triglicerydy.

Jak zmienia się HDL w ciągu życia

U dzieci HDL jest zwykle podobny u obu płci. W okresie dojrzewania u chłopców spada, a u dziewcząt utrzymuje się wyżej – ta różnica trwa przez większość dorosłego życia. Po menopauzie HDL u kobiet może się obniżać, a ryzyko sercowo-naczyniowe rośnie. W ciąży HDL fizjologicznie się zwiększa, więc badania laboratoryjne wykonane w tym czasie interpretuje się ostrożnie.

Na wynik wpływa styl życia: osoby aktywne fizycznie mają zwykle HDL wyższy o kilka mg/dl niż osoby prowadzące siedzący tryb życia, a palacze – niższy. Po rzuceniu palenia HDL często rośnie w ciągu kilku miesięcy, co widać w kolejnych badaniach laboratoryjnych. Zmiany są jednak powolne, dlatego kontrolne badanie laboratoryjne nie ma sensu częściej niż co kilka miesięcy.

Warto pamiętać, że laboratorium podaje tylko ilość cholesterolu w HDL, a nie to, jak sprawnie te cząsteczki działają. Dlatego pojedynczy wynik HDL zawsze ocenia się razem z innymi badaniami laboratoryjnymi i z całym obrazem zdrowia.

Wysoki HDL – czy zawsze dobrze

Wysoki HDL zwykle jest korzystny, zwłaszcza gdy wynika z aktywności fizycznej i zdrowej diety. Bardzo wysokie wartości, powyżej około 90–100 mg/dl, nie dają już dodatkowej ochrony, a czasem wiążą się z nadużywaniem alkoholu, chorobami wątroby, przyjmowaniem niektórych leków lub rzadkimi wariantami genetycznymi. Wysoki HDL nie „znosi” wysokiego LDL – podwyższony LDL wymaga oceny niezależnie od HDL.

Badanie HDL na NFZ i prywatnie

HDL na NFZ zleca lekarz rodzinny w ramach lipidogramu, a także specjaliści. Prywatnie badanie można wykonać bez skierowania praktycznie w każdym laboratorium. Wynik zwykle jest dostępny tego samego dnia. Z wynikiem z laboratorium idź do lekarza rodzinnego, internisty lub kardiologa, a przy zaburzeniach masy ciała warto skorzystać także z pomocy dietetyka.

Kiedy pilnie do lekarza

Wynik HDL z laboratorium nigdy nie jest wartością alarmową i nie wymaga wizyty w trybie nagłym. Pilnej pomocy wymagają natomiast objawy zawału lub udaru – ból w klatce piersiowej, duszność, nagłe osłabienie połowy ciała, zaburzenia mowy. Wtedy dzwoń pod 112, niezależnie od wcześniejszych wyników badań krwi.