Gumieńce

Gumieńce – historia i charakter osiedla

Historia: od gumien do przedmieścia

Na terenie Gumieniec znaleziono ślady osadnictwa z epoki brązu i wczesnego średniowiecza. Wieś wzmiankowano w XIII wieku, a jej nazwa – podobnie jak niemiecka Scheune i łacińska Orreum – wiąże się ze stodołami i gumnami. Podmokły teren długo nie nadawał się pod zabudowę mieszkalną, więc stawiano tu jedynie budynki gospodarcze do przechowywania siana; wieś powstała dopiero po odwodnieniu gruntów.

Średniowieczne Gumieńce miały układ owalnicy z kościołem na środku nawsia. W okolicy powstawały folwarki i cegielnie, a od połowy XIX wieku mieszkali tu głównie pracownicy cukrowni i zakładów przemysłowych sąsiednich Pomorzan. Pod koniec XIX wieku przy dzisiejszej ulicy Cukrowej działała już duża cukrownia, która produkowała aż do 2003 roku.

Na przełomie XIX i XX wieku na wschodnich polach wsi założono Cmentarz Główny – dzisiejszy Cmentarz Centralny. W okresie międzywojennym na północnym zachodzie zaczęto budować kolonie domków z dużymi ogrodami. Gumieńce wraz ze Słowieńskiem (niem. Wendorf) włączono do Szczecina 15 października 1939 roku. Słowieńsko, dawna osobna wieś przy ulicy Ku Słońcu, zostało zniszczone w czasie wojny i nie odbudowano go.

Po 1945 roku zabudowa jednorodzinna znacznie się rozrosła. W latach 80. przy ulicach Krakowskiej i Południowej powstało osiedle Reda dla pracowników Polskiej Żeglugi Morskiej. W XXI wieku na terenach dawnej cukrowni wyrosło osiedle Nowa Cukrownia – inwestycja kontrowersyjna, bo wiązała się z rozbiórką niemal wszystkich zabytkowych budynków zakładu.

Cmentarz Centralny

Cmentarz Centralny założono w latach 1899–1901 według projektu Wilhelma Meyera-Schwartaua, a ostateczny kształt nadał mu Georg Hannig. Zajmuje ponad 172 hektary i pochowano na nim ponad 300 tysięcy osób. Wzorem była hamburska nekropolia Ohlsdorf: zamiast ciasnych rzędów grobów zaprojektowano park-ogród z krętymi alejami, stawami, mostkami, żywopłotami i punktami widokowymi.

Monumentalna neoromańska brama główna od strony ulicy Ku Słońcu ma 77 metrów szerokości. Na wzniesieniu stoi kaplica z kopułą, odbudowana po pożarze z 1981 roku. Na cmentarzu znajdują się liczne pomniki – m.in. Tym, którzy nie powrócili z morza, Pomnik Braterstwa Broni i Krzyż Katyński – a w historycznej części wytyczono trakt historyczny i ścieżkę botaniczną. W 2026 roku nekropolię uznano za pomnik historii.

Zabudowa i zabytki

Sercem dawnej wsi jest kościół Matki Bożej Różańcowej przy ulicy Lwowskiej – gotycka świątynia z kamienia i cegły z końca XV wieku, z wieżą o konstrukcji ryglowej dobudowaną około 1800 roku. Wnętrze nakrywa sieciowe sklepienie z drugiej połowy XVI wieku, a na wieży wiszą dzwony z 1513 i 1708 roku. W latach 20. XXI wieku obok wzniesiono nowy, znacznie większy kościół.

Przy ulicy Husarów zachował się zespół dworski z dworem, folwarkiem i parkiem, wpisany do rejestru zabytków, a przy ulicy Mieszka I, na skraju Cmentarza Centralnego, stoi XIX-wieczny wiatrak holenderski. Poza tym na Gumieńcach dominuje zabudowa jednorodzinna – od skromnych przedwojennych domów przy dawnych wiejskich drogach po współczesne domy i szeregowce. Wyższe bloki stanowią niewielki ułamek zabudowy.

Zieleń i rekreacja

Ulubionym miejscem spacerów jest Jezioro Słoneczne – sztuczny staw z lat 30. XX wieku, otoczony parkiem, ścieżkami i kładkami. W latach 50. jego brzegi służyły jako plaża. Symbolem osiedla stał się bóbr, którego od czasu do czasu można spotkać w okolicy jeziorka i ronda Gierosa.

Przez osiedle przepływa rzeka Bukowa z pasmem zieleni, a Cmentarz Centralny, z ogromnym drzewostanem i ścieżką botaniczną, pełni rolę wielkiego parku. Rozległe ogrody przydomowe i działkowe sprawiają, że Gumieńce należą do najbardziej zielonych osiedli Szczecina.

Jak się tu mieszka i jak dojechać

Gumieńce to osiedle spokojne i rodzinne, z szkołami, przedszkolami i lokalnymi sklepami, a także z dużymi centrami handlowymi przy ulicy Ku Słońcu i rondzie Hakena. Przy ulicach Krakowskiej i Cukrowej mieszczą się wydziały Uniwersytetu Szczecińskiego. Najwięcej ruchu skupia się na głównych arteriach, natomiast wnętrza osiedla mają niemal podmiejski charakter.

Przez Gumieńce biegną drogi krajowe nr 13 i nr 10 prowadzące w stronę granicy z Niemcami, a z ronda Hakena zaczyna się ulica Floriana Krygiera prowadząca na Prawobrzeże. Do osiedla dojeżdżają tramwaje – pętla Gumieńce jest jedną z końcowych – oraz liczne autobusy dzienne i nocne. Stacja Szczecin Gumieńce leży na kolei Berlin–Szczecin otwartej w 1843 roku – pierwszej linii kolejowej na Pomorzu Zachodnim. Zatrzymują się tu regionalne pociągi kursujące do Niemiec, m.in. w stronę Berlina i Lubeki; to ostatnia stacja przed granicą.

Warto zobaczyć

Na spacer po Cmentarzu Centralnym warto zarezerwować co najmniej dwie godziny. Trakt historyczny zaczyna się i kończy przy bramie głównej, prowadzi m.in. obok nagrobka Bernharda Stoewera, lapidarium z zabytkowymi nagrobkami i grobu nadburmistrza Hermanna Hakena zaprojektowanego przez Ludwiga Manzla. Jesienią, gdy liście buków i klonów zmieniają kolor, nekropolia zamienia się w jeden z najpiękniejszych parków w mieście.

W samym sercu Gumieniec warto zajrzeć do gotyckiego kościoła przy ulicy Lwowskiej i obejrzeć jego sieciowe sklepienie, a potem przejść do Jeziora Słonecznego. Miłośnicy architektury znajdą też dwór przy ulicy Husarów i wiatrak przy ulicy Mieszka I – dwa zabytki, które przypominają, że jeszcze sto lat temu były to podmiejskie pola i folwarki.