Arkońskie-Niemierzyn

Arkońskie-Niemierzyn – historia i charakter osiedla

Historia: od Nemitz do Niemierzyna

Ślady osadnictwa sięgają tu epoki brązu – archeolodzy odnaleźli kilka osad kultury łużyckiej, m.in. przy dzisiejszych ulicach Kochanowskiego, Arkońskiej i Bartniczej. Średniowieczna wieś, znana po niemiecku jako Nemitz, należała do biskupów kamieńskich. W 1351 roku rada miejska Szczecina odkupiła od biskupa trzy tutejsze młyny, a wraz z nimi kontrolę nad wodami spływającymi ze Wzgórz Warszewskich. Nazwa wsi – w słowiańskim brzmieniu Niemcza lub Niemica – miała oznaczać osadę Niemców pośród okolicznych wsi słowiańskich.

Pod koniec XVII wieku mieszkało tu zaledwie pięciu gospodarzy i czterech zagrodników. Piaszczyste pola rodziły niewiele, więc dochód dawały łąki, wypas w okolicznych lasach i przydomowe sady – niemierzyńskie wiśnie sprzedawano z zyskiem na szczecińskim rynku, a zagrodnicy dorabiali tkaniem lnu. Wieś przetrwała zniszczenia wojny trzydziestoletniej, a w XIX wieku coraz więcej jej mieszkańców pracowało już w pobliskim mieście.

W 1863 roku Gustav Jahn, kierownik zakładów opiekuńczych w Żelechowej, kupił stary młyn Kückenmühle i założył przy nim ewangelicki dom dla dzieci z niepełnosprawnością intelektualną. Instytucja szybko rosła: w 1909 roku zajmowała około 75 budynków, a w 1938 roku przebywało w niej około 1500 podopiecznych, co czyniło ją największą placówką diakonijną na Pomorzu. W 1940 roku władze nazistowskie nakazały jej likwidację; większość mieszkańców wywieziono do innych zakładów, a wielu z nich zginęło w ramach akcji T4.

W 1900 roku Nemitz włączono do Szczecina. Dzielnica przetrwała II wojnę światową bez większych zniszczeń. Po 1945 roku pierwszy polski prezydent miasta Piotr Zaremba nadał jej nazwę Niemierzyn, a w budynkach dawnego zakładu przy Arkońskiej uruchomiono szpital zakaźny. W latach 70. na wolnych terenach po obu stronach starej zabudowy wyrosły osiedla z wielkiej płyty, a w 1990 roku powstała jednostka pomocnicza Arkońskie-Niemierzyn.

Zabudowa i architektura

Najcenniejszy jest zespół dawnego zakładu Kückenmühle przy ulicach Broniewskiego, Doktora Judyma i Arkońskiej: piętrowe pawilony z czerwonej i żółtej cegły, z oknami zamkniętymi łukiem odcinkowym, otoczone parkowym drzewostanem. Wpisany do rejestru zabytków zespół jest nadal użytkowany – część budynków przejął po wojnie szpital przy Arkońskiej. W jego sercu stoi neogotycki kościół św. Kazimierza z lat 1888–1889, zbudowany dla pensjonariuszy i pracowników zakładu – w 1945 roku zdjęto mu hełm wieży, by urządzić na niej stanowisko obrony przeciwlotniczej.

Osiedle Arkońskie zaprojektowali w latach 70. Tadeusz Łyżwa i Jacek Przybylski. Na 33 hektarach między ulicami Chopina, Wiosny Ludów i Zakole stanęło 45 budynków – dziesięć wieżowców i 35 pięciokondygnacyjnych bloków – z ponad dwoma tysiącami mieszkań. Po zachodniej stronie Arkońskiej powstało według projektu Przybylskiego Osiedle Tatrzańskie; jego pięciopiętrowe bloki były pierwszymi w województwie wzniesionymi w systemie Wk70.

Między blokami zachował się dawny Niemierzyn: kameralne ulice z domami jednorodzinnymi i willami z początku XX wieku, z ogrodami schodzącymi w stronę strumienia Warszewiec, który na dużej długości płynie dziś kanałami i rurami pod ziemią.

Zieleń i rekreacja

Północną część osiedla obejmuje Park Leśny Arkoński – fragment Puszczy Wkrzańskiej o powierzchni prawie tysiąca hektarów, z bukami, dębami, sosnami i wprowadzonymi przez człowieka modrzewiami i daglezjami. Wyznakowane szlaki prowadzą stąd do Doliny Siedmiu Młynów, na Wzgórze Arkony z ruinami Wieży Quistorpa i nad kąpielisko Arkonka. Nazwa lasu nawiązuje do Arkony na Rugii, słynnego ośrodka kultu Świętowita.

Przy skrzyżowaniu Chopina i Wiosny Ludów rozciąga się park im. Fryderyka Chopina, urządzony na miejscu dawnego cmentarza zakładu Kückenmühle. Wśród drzew stoi opuszczona ceglana kaplica cmentarna, a obok niewielkie lapidarium z ocalałych nagrobków. Przy Arkońskiej, na skraju lasu, swój stadion ma klub piłkarski Arkonia Szczecin.

Jak się tu mieszka

Według danych miasta z 2015 roku na osiedlu było zameldowanych około 11,3 tysiąca osób, z czego większość mieszka w blokach Osiedla Arkońskiego i Tatrzańskiego. To okolica dla tych, którzy cenią połączenie miejskiej wygody z przyrodą: do lasu i na kąpielisko można dojść pieszo, a sklepy, szkoły i przedszkola są na miejscu lub w sąsiednich osiedlach. Część zabudowy dawnego Niemierzyna jest wyjątkowo spokojna, choć przy Arkońskiej i alei Wojska Polskiego panuje spory ruch.

Warto zobaczyć

Najlepiej zacząć od pętli Las Arkoński i przejść ulicą Arkońską oraz Broniewskiego przez zespół dawnego zakładu Kückenmühle. Ceglane pawilony, stary drzewostan i neogotycki kościół św. Kazimierza tworzą tu jeden z najciekawszych, a zarazem najmniej znanych zespołów architektury z przełomu XIX i XX wieku w Szczecinie. Warto zajrzeć też do parku Chopina, gdzie wśród drzew stoi opuszczona kaplica dawnego cmentarza zakładu, a obok niej lapidarium.

Z osiedla blisko jest do kilku miejsc wartych osobnej wycieczki. Leśnymi ścieżkami dojdzie się do ruin Wieży Quistorpa i kąpieliska Arkonka, a kawałek na południe, przy Niemierzyńskiej, działa Muzeum Techniki i Komunikacji w dawnej zajezdni tramwajowej. Zajezdnię zamknięto 1 października 2004 roku, po prawie stu latach pracy, a od 2010 roku można w niej oglądać zabytkowe tramwaje, autobusy, samochody i motocykle.

Komunikacja

Osią komunikacyjną jest ulica Arkońska, którą kursują tramwaje kończące bieg na pętli Las Arkoński – tradycyjnym punkcie startowym leśnych wycieczek. Tramwaje i autobusy w kilkanaście minut dowożą do centrum przez Niebuszewo i Łękno, a ulice Duńska i Wiosny Ludów łączą osiedle z Warszewem i Pogodnem. Tuż za granicą osiedla, przy Niemierzyńskiej, stoi dawna zajezdnia tramwajowa Niemierzyn, dziś Muzeum Techniki i Komunikacji.