Centrum

Centrum – historia i charakter osiedla

Historia: od fortu do miasta placów

Jeszcze w połowie XIX wieku na terenie dzisiejszego Centrum ciągnęły się wały i bastiony Fortu Wilhelma – części pruskiej twierdzy, która dusiła rozwój Szczecina. Miasto przez lata zabiegało o likwidację umocnień, a gdy w latach 70. XIX wieku państwo pruskie wreszcie się na nią zgodziło, gotowy był już plan nowej dzielnicy. Opracował go urbanista James Hobrecht wspólnie z miejskim radcą budowlanym Konradem Kruhlem i nadburmistrzem Hermannem Hakenem: wieloboczne place połączone promienistymi ulicami, a przy głównych arteriach ogródki przed kamienicami.

W latach 80. i 90. XIX wieku kwartał po kwartale rosły tu eklektyczne kamienice, których narożniki wieńczono hełmami, szczytami i kopułami. Kaiser-Wilhelm-Platz, dzisiejszy plac Grunwaldzki, był wizytówką bogacącego się miasta, a w 1885 roku na terenie dzisiejszego Centrum uruchomiono pierwszą szczecińską elektrownię. Zabudowę kwartałów wokół placu zakończono jeszcze przed I wojną światową.

Naloty z lat 1943–1944 zamieniły w gruzy całe fragmenty osiedla, zwłaszcza okolice dzisiejszego placu Rodła i placu Lotników. Ponieważ Stare Miasto było zniszczone jeszcze bardziej, to właśnie tu po 1945 roku przeniosło się życie handlowe i urzędowe Szczecina. Dawna Kaiser-Wilhelm-Straße, przemianowana na aleję Jedności Narodowej, była jedną z pierwszych ulic zasiedlonych przez polskich osadników, a plac Grunwaldzki otrzymał swoją nazwę już 15 lipca 1945 roku, w rocznicę bitwy pod Grunwaldem.

W latach 50. przy alei i placu Lotników stanęły bloki Śródmiejskiej Dzielnicy Mieszkaniowej, później modernistyczne punktowce i galeriowce. Ambitne plany „nowego centrum” z wieżowcami hotelowymi nigdy nie wyszły poza deski kreślarskie. Dopiero po 1990 roku, gdy reaktywowano podział na osiedla i powołano osiedle Centrum, na pustych od wojny parcelach zaczęły powstawać nowe gmachy, a stare kamienice – stopniowo odzyskiwać dawny blask.

Zabudowa i architektura

Centrum to architektoniczna mozaika trzech epok. Najwięcej uroku mają zachowane kwartały kamienic z przełomu XIX i XX wieku – przy ulicach Śląskiej, Bałuki, Jagiellońskiej, Wielkopolskiej i przy samym placu Grunwaldzkim. Do rejestru zabytków wpisano m.in. kamienicę Augusta Mintza przy alei Jana Pawła II, secesyjną kamienicę przy ulicy św. Wojciecha 1 i kamienicę przy Śląskiej 38. Przy Wielkopolskiej uwagę zwracają dwa domy w stylu neogotyckim.

Drugą warstwę tworzy architektura powojenna. Pięciokondygnacyjne bloki ze spadzistymi dachami przy alei Jana Pawła II i placu Lotników, ukończone w 1958 roku, były pierwszymi budynkami mieszkalnymi wzniesionymi w Szczecinie po wojnie. W połowie lat 60. przy placu Grunwaldzkim stanęły ośmiopiętrowe wieżowce projektu Tadeusza Ostrowskiego, a przy placu Rodła – galeriowiec zwany Mozaiką.

Najmłodsza warstwa to budynki z ostatnich trzech dekad. W 1992 roku oddano do użytku wieżowiec Pazim przy placu Rodła, zaprojektowany przez Miroslava Genga i Ivo Majorunca – pierwszy budynek postawiony na pustym od wojny terenie przy alei Wyzwolenia. Obok wyrosło centrum handlowe Galaxy, a w lukach między kamienicami pojawiły się plomby, mniej lub bardziej udanie nawiązujące do dawnej zabudowy.

Place, zieleń i ulice

Zieleń Centrum to przede wszystkim jego place i aleje. Plac Grunwaldzki, do którego zbiegają się jezdnie z ośmiu stron, obsadzony jest starodrzewem, a latarnie z gryfem na stopce nawiązują do tych z lat 30. Środkiem alei Jana Pawła II, między placem Lotników a Grunwaldzkim, biegnie promenada nazywana Aleją Fontann, z pomnikiem Marynarza u wylotu na plac.

W ostatnich latach wiele ulic przeszło gruntowną przebudowę. Przed kamienicami przy alei Jana Pawła II odtworzono historyczne kwietniki w ramach programu „Zielone Przedogródki Szczecina”, a na alei Wojska Polskiego posadzono platany, uspokojono ruch i odsłonięto fragment dawnego torowiska. Odcinek ulicy Bogusława X od placu Zamenhofa do placu Zgody już na przełomie wieków zamieniono w deptak, który latem zapełnia się stolikami kawiarni.

Miejscem do odpoczynku i zabawy jest plac generała Andersa z placami zabaw i siłownią pod chmurką. Do większych parków – Kasprowicza i Żeromskiego – jest stąd kilkanaście minut spacerem.

Jak się tu mieszka

Centrum to osiedle dla tych, którzy lubią miejskie tempo. Wszystko jest pod ręką: sklepy, restauracje, kina, biblioteki, urzędy, a do Wałów Chrobrego i nad Odrę można dojść pieszo. Mieszkania to głównie przestronne lokale w kamienicach z wysokimi sufitami albo w powojennych blokach, coraz częściej także w nowych budynkach plombowych.

Ceną za centralne położenie jest ruch i hałas na głównych arteriach – ale wystarczy skręcić w boczną uliczkę, by trafić na spokojne podwórka i ciche kwartały kamienic. Na osiedlu działają szkoła podstawowa, szkoły średnie i przedszkola, a także Teatr Otwarty, Teatr Mały i liczne galerie. Przy ulicy Bogusława mieści się najstarsza w mieście świątynia buddyjska.

Komunikacja

Centrum jest głównym węzłem komunikacyjnym miasta. Przez plac Rodła i plac Grunwaldzki kursuje wiele linii tramwajowych łączących lewobrzeżne dzielnice, a z alei Wyzwolenia odjeżdżają autobusy, w tym pospieszne na Prawobrzeże i do Polic. Pieszo do Starego Miasta jest kilka minut, a do dworca Szczecin Główny – kwadrans.

Tramwaje jeździły tędy od samego początku: pierwsza linia tramwaju konnego, otwarta w 1879 roku, prowadziła środkiem dzisiejszej alei Wojska Polskiego. W 2022 roku zakończyła się modernizacja torowiska na ulicy Piłsudskiego, jednej z najważniejszych osi osiedla.

Warto zobaczyć

Obowiązkowym punktem jest plac Grunwaldzki – najlepiej obejść go dookoła, przyglądając się kopułom i wykuszom kamienic. Na placu Lotników stoi konny posąg kondotiera Bartolomea Colleoniego, galwanoplastyczna kopia dzieła Andrei del Verrocchia z Wenecji. Na skraju osiedla, przy ulicy Bogurodzicy, wznosi się neogotycka bazylika św. Jana Chrzciciela z 1890 roku, projektu berlińskiego architekta Engelberta Seibertza, a przy placu Zwycięstwa – kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa, dawna ewangelicka świątynia garnizonowa.

Warto też przejść deptakiem Bogusława, zajrzeć na odnowione podwórka przy Jagiellońskiej i spojrzeć na panoramę miasta z okolic placu Rodła, gdzie dawne i nowe Centrum spotykają się najwyraźniej.