Turzyn

Turzyn – historia i charakter osiedla

Historia

Średniowieczna wieś Turzyn leżała na wzgórzach na zachód od Szczecina, w rejonie dzisiejszych ulic Potulickiej i Narutowicza. W czasie wojen ze Szwecją, które przetaczały się przez Pomorze w XVII i na początku XVIII wieku, osada została zniszczona. Gdy po 1720 roku Szczecin przeszedł we władanie Prus, w miejscu dawnej wsi zbudowano Fort Prusy, a nazwa Turzyn przeszła na tereny położone dalej na zachód – mniej więcej tam, gdzie dziś leży osiedle.

W 1816 roku po zachodniej stronie drogi prowadzącej z Turzyna do Tanowa i Krzekowa, czyli dzisiejszej alei Bohaterów Warszawy, założono przedmieście Neu Torney. Początkowo stały tu parterowe lub jednopiętrowe domki o konstrukcji ryglowej. W ostatniej ćwierci XIX wieku zaczęły je wypierać kamienice czynszowe, a w 1910 roku Turzyn został włączony w granice Szczecina.

Na przełomie XIX i XX wieku powstały szerokie ulice z kamienicami, które do dziś nadają osiedlu charakter. W okresie międzywojennym przy alei dobudowano bloki spółdzielcze kryte spadzistymi dachami, a w latach 1932–1933 wzniesiono modernistyczny kościół ewangelicki, obecnie św. Andrzeja Boboli. Wojna zniszczyła część pierzei, ale zdecydowana większość przedwojennej zabudowy przetrwała.

Po 1945 roku luki zabudowano blokami, a ostatnie relikty wiejskiej zabudowy przy ulicy 5 Lipca zniknęły dopiero na przełomie lat 80. i 90. W latach 90. jeden z turzyńskich kwartałów objęto pilotażowym, miejskim programem odnowy kamienic Śródmieścia.

Zabudowa i architektura

Trzon osiedla to kamienice z przełomu XIX i XX wieku przy alei Bohaterów Warszawy, ulicach Jagiellońskiej, 5 Lipca, Bolesława Śmiałego i Pocztowej. Kamienice przy Śmiałego, zbudowane w latach 1902–1907, przetrwały wojnę niemal w komplecie; władze miejskie nakazywały niegdyś ich mieszkańcom obsadzać przedogródki ozdobnymi kwiatami i krzewami. Wiele domów przy ulicy 5 Lipca wpisano do gminnej ewidencji zabytków. Ulica Jagiellońska, przed wojną Turnerstraße, ma na odcinku od placu Lotników do alei Bohaterów Warszawy zwartą, kamieniczną zabudowę, a dalej na zachód staje się luźniejsza – stoją tu także budynki wolnostojące, jak gmach VI Liceum Ogólnokształcącego.

Najciekawsze budynki to dzieła modernizmu i architektury przemysłowej. Kościół św. Andrzeja Boboli, zaprojektowany przez szczecińskiego architekta Adolfa Thesmachera, ma wysoką wieżę i masywne filary przy wejściu. Ten sam architekt zaprojektował biura zakładu przetwórstwa węgla przy rogu ulicy Żółkiewskiego i alei Bohaterów Warszawy. Przy ulicy 5 Lipca stoi ceglana hala z 1900 roku, w której przed wojną ćwiczyło szczecińskie towarzystwo gimnastyczne, a po wojnie działało kino Colosseum.

Wzdłuż alei Piastów, na wschodnim skraju osiedla, stoją gmachy Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego, zarówno przedwojenne, jak i zupełnie nowe.

Zieleń i rekreacja

Najważniejszym terenem zielonym jest Park Noakowskiego. Powstał w latach 60. XX wieku na miejscu Cmentarza Turzyńskiego, na którym od 1848 roku chowano mieszkańców wsi, a który zamknięto w 1928 roku. Pamiątką po nekropolii są stare dęby, klony i platany rosnące wzdłuż dawnych alejek oraz fragment muru i bramy w zachodniej części parku. W 1895 roku w północnej części cmentarza stanęła neogotycka kaplica; uszkodzona w 1945 roku, została później rozebrana. Mniej więcej w tym samym czasie zachodnią część nekropolii odcięła budowana obwodnica kolejowa – dziś w tym miejscu są ogródki działkowe.

Z Turzyna blisko też do Jasnych Błoni i Parku Kasprowicza, a od zachodu, za torami, zaczynają się zielone Pogodno i Świerczewo.

Jak się tu mieszka

Turzyn to osiedle dla tych, którzy lubią mieć wszystko na miejscu. Działa tu targowisko „Turzyn”, uznawane za najstarsze miejskie targowisko w Szczecinie, centrum handlowe Galeria Turzyn z hipermarketem, a na parterach kamienic – setki sklepów i punktów usługowych, w tym m.in. bary z kuchnią wietnamską przy alei Bohaterów Warszawy.

Mieszkania to głównie lokale w kamienicach i blokach z różnych epok. Bliskość uczelni sprawia, że sporo tu studentów, ale nie brakuje też rodzin i wieloletnich mieszkańców. Główne arterie są ruchliwe i głośne, za to w głębi kwartałów można znaleźć spokojne podwórka.

Komunikacja

Przez osiedle prowadzą ważne trasy tramwajowe – aleją Bohaterów Warszawy, ulicą Krzywoustego i aleją Piastów – łączące Turzyn z centrum, Pomorzanami, Gumieńcami i Krzekowem. Do placu Rodła jedzie się tramwajem kilka minut. Tory na alei Bohaterów Warszawy ułożono około 1973 roku, gdy z centrum miasta usunięto część tras tramwajowych; od tego czasu aleja jest jedną z głównych tramwajowych osi lewobrzeżnego Szczecina.

Na zachodnim skraju osiedla, na granicy ze Świerczewem, leży stacja kolejowa Szczecin Turzyn na linii do Trzebieży. Obecnie nie obsługuje ruchu pasażerskiego, ale w ramach Szczecińskiej Kolei Metropolitalnej planowana jest jej przebudowa.

Warto zobaczyć

Warto przejść aleją Bohaterów Warszawy od ulicy Mickiewicza na południe, zaglądając w boczne ulice, i zatrzymać się przy kościele św. Andrzeja Boboli, od 2020 roku sanktuarium. Ciekawa jest też ulica 5 Lipca z zabytkowymi kamienicami i dawną halą gimnastyczną, a na koniec – spacer po Parku Noakowskiego, w którym wciąż można odnaleźć ślady dawnego cmentarza.